لا هم د خوست، پکتیا او پکتیکا خلک خپلې ستونزې په جرګو او مرکو حلوي
"لویه پکتیا د جرګو او مرکو کور"
دغه جمله ډېری وخت د پکتیا، پکتیکا او د خوست د ګڼو سیاستوالو، چارواکو او د خلکو په خوله وي.
خو ایا رښتیا هم د دې ولایتونو اوسېدونکي خپلې ستونزې له دې لارې حلوي؟
د پکتیا اوسیدونکی مخلص احمدزی د هغې پېښې کیسه کوي، چې موده وړاندې یې یو ماشوم په موټر وواهه او قضیه یې د ترافیکو پرځای په سیمه ییزو قوانینو خلاصه کړه.
هغه وویل: "یوه ورځ ډېر عاجل کار راته پیدا شو، خوست ته روان وم، چې د مموزیو سیمه کې پوخ سرک ته کوچني ماشوم رامنډې کړې، فکر کوم نوې یې کډه( کور) راغلې وه، موټر کنترول نشو او و مې واهه بیا مې شفاخانې ته یوړ خو مړ شو، موږ ننواتې ورته وکړه جنازه او فاتحه کې ورته کېناستو، مشران مې هم راسره بوتلل خدای فضل وکړه ښه خلک و، مړی یې راته وبخښه او ستونزه حل شوه."
دا دې هغو ګڼو پېښو یوه بېلګه ده، چې د نرخ یا سیمه ییز عرف او عاداتو په قانون حل شوې ده.
د جرګه مارانو یا د مرکچیانو په وینا، دوی په سلو کې له اتیا پورته قضیې او دعوې له همدې لارې حلوي، خو ځایي رسمي ادارې دا ارقام دقیق نه بولي.
خو خلک ولې خپلې ستونزې له دې لارې حلوي؟
د خوست یو تن اوسېدونکى او قومي مشر نبي کوثر وایي، په محاکمو کې د فساد او په قضیو کې د ډير وخت تیریدو له امله غوره بولي، چې په جرګو او مرکو خپلې دعوې او ستونزې فیصله کړي.
کوثر وویل: "خلک ځکه نرخ خوښوي چې فیصله یې زر کېږي، فساد نه وي پکې، دواړو جانبه پرې راضي کېږي، په محکمه کې خو پیسې درنه اخلي، په میاشتې میاشتې دې کار نه خلاصېږي حق حقدار ته نه رسېږي."
د پکتیا والي محمد حلیم فدایي هم پکتیا د جرګو او مرکو کور بولي او وایي، زیاتره دعوې له دې لارې حلېږي، خو په محاکمو کې د فساد خبره نه مني.
دی وايي، په دوسیو د ډېر وخت مصرف د دقیقو او کره پرېکړو ترسره کېدل دي، څو د چا حق ضایع نه شي.
دی وایي: "محاکمو په روان کال کې تر اوسه یوو لس سوه قضیې حل او فصل کړي، او دا چې درې محکمې یوه قضیه په نهو میاشتو کې خلاصوي دا ددې لپاره چې د چا حق و نه خوړل شي."
د پکتیا یو شمېر نور اوسېدونکي بیا د جرګو او مرکو له لارې جوړجاړی سم نه بولي، ځکه په وینا یې د ځینو ستونزو د حل لپاره د دعوې یو طرف یا دواړه طرفونه زیان ویني.
دوی وایي، د غیررسمي قوانینو د تطبیق پرځای دې د هېواد نافذه قوانین پلي او پر ټولو تطبیق شي، خو د ځایي ادارې پر مسولینو غږ کوي، چې ټول هغه خنډونه له منځه یوسي، چې له امله یې خلک محاکمو او څارنوالیو ته د تګ زړه نه شي ښه کولی.