Πέντε χρόνια μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν βαθαίνει η ανθρωπιστική κρίση – «Είναι κόλαση εάν είσαι γυναίκα στο Αφγανιστάν»

Το Αφγανιστάν και ο λαός του, που βρέθηκαν στο επίκεντρο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, έχουν πλέον βγει σε μεγάλο βαθμό από το πεδίο της παγκόσμιας προσοχής. Παράλληλα, η σύγκλιση ανθρωπογενών και φυσικών κρίσεων έχει οδηγήσει εκατομμύρια παιδιά στην πείνα και έχει στερήσει από γυναίκες και κορίτσια τα πιο θεμελιώδη δικαιώματά τους.

Η ανθρωπιστική βοήθεια  αναγκαία για περίπου το 45% του πληθυσμού  έχει μειωθεί δραματικά από τους διεθνείς δωρητές μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία. Οι γυναίκες και τα κορίτσια υφίστανται τις μεγαλύτερες επιπτώσεις από αυτές τις περικοπές, ενώ οι ΗΠΑ, που υπήρξαν κορυφαίος πάροχος βοήθειας, δεν συμπεριλαμβάνονται πλέον ούτε στις πέντε πρώτες χώρες-δωρητές.

Η μείωση της βοήθειας συμπίπτει με την εντεινόμενη επίθεση των Ταλιμπάν στα δικαιώματα των γυναικών και των κοριτσιών. Νομικές προστασίες υπονομεύονται, η αυτοδιάθεση των γυναικών περιορίζεται και ειδικοί χαρακτηρίζουν το καθεστώς ως «φυλετικό απαρτχάιντ». Οι πρακτικές αυτές έχουν αποκλείσει το ήμισυ του πληθυσμού από τη δημόσια ζωή, καθιστώντας το Αφγανιστάν ένα από τα πιο επικίνδυνα μέρη για μια γυναίκα.

«Για να το πω πολύ ωμά, είναι κόλαση εάν είσαι γυναίκα στο Αφγανιστάν», δήλωσε στο CNN ο Τζον Σόπκο, πρώην Ειδικός Γενικός Επιθεωρητής για την Ανασυγκρότηση του Αφγανιστάν.

«Και δεν βλέπω τη διεθνή κοινότητα, σίγουρα δεν βλέπω αυτή την κυβέρνηση  την κυβέρνηση Τραμπ  να κάνει τίποτα, απολύτως τίποτα γι’ αυτό. Αν μη τι άλλο, δημιουργούν ακόμα μεγαλύτερο χάος για τους φτωχούς ανθρώπους του Αφγανιστάν», πρόσθεσε ο Σόπκο, αναφερόμενος στον τερματισμό από τον πρόεδρο των ΗΠΑ σχεδόν όλων των προγραμμάτων ανθρωπιστικής βοήθειας και ανάπτυξης της USAID στο Αφγανιστάν στις αρχές του 2025, απόφαση που έκοψε περισσότερα από 1,7 δισεκατομμύρια δολάρια προγραμματισμένης βοήθειας.

Το Αφγανιστάν είναι πλέον η μοναδική χώρα όπου απαγορεύεται στις κοπέλες να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους μετά την έκτη τάξη. Η απαγόρευση διαρκεί τόσο, που μια ολόκληρη γενιά κοριτσιών έχει μεγαλώσει χωρίς πρόσβαση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Η UNESCO εκτιμά ότι 2,4 εκατομμύρια κορίτσια δεν έχουν αυτή τη στιγμή πρόσβαση στην εκπαίδευση.

Επιπλέον, στις γυναίκες έχει απαγορευτεί η πρόσβαση στις περισσότερες θέσεις εργασίας, υποχρεώνονται να καλύπτουν τα πρόσωπά τους σε δημόσιους χώρους και δεν επιτρέπεται να ταξιδεύουν σε μεγάλες αποστάσεις χωρίς συνοδεία άνδρα.

Η UN Women αναφέρει ότι το ήμισυ των Αφγανών γυναικών βγαίνει από το σπίτι μόνο μία ή δύο φορές το μήνα, με την απομόνωση να οδηγεί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για την ψυχική υγεία. Επτά στις δέκα γυναίκες περιγράφουν την ψυχική τους υγεία ως «κακή» ή «πολύ κακή», σύμφωνα με τον οργανισμό.

Η Μαχμπούμπα Σεράτζ, μία από τις ελάχιστες Αφγανές ακτιβίστριες που παρέμειναν στην Καμπούλ μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, δήλωσε στο CNN ότι σκέφτεται να εγκαταλείψει τη χώρα λόγω της επιδεινούμενης κατάστασης για τις γυναίκες.

«Δεν μπορώ να συνεχίσω να εργάζομαι με αυτόν τον τρόπο, γιατί δεν κατάφερα να βοηθήσω καμία από τις Αφγανές γυναίκες που με είχαν ανάγκη. Δεν μπόρεσα να το κάνω, γιατί κανείς δεν μου το επιτρέπει. Και οι γυναίκες… έχουν στερηθεί όλα τα δικαιώματά τους. Και αν κάποιος πει κάτι γι’ αυτό, εμείς φταίμε. Δεν πρέπει να το λέμε, αλλά αυτό ακριβώς έχει συμβεί», ανέφερε χαρακτηριστικά  η Σεράτζ.

Την ίδια στιγμή, η βία κατά των γυναικών έχει ουσιαστικά νομιμοποιηθεί. Τον Μάρτιο, οι Ταλιμπάν εξέδωσαν διάταγμα που επιτρέπει στους άνδρες να χτυπούν τις συζύγους τους, υπό την προϋπόθεση να μην προκαλούν σοβαρά ή μόνιμα τραύματα.

Ένα άλλο διάταγμα δυσχεραίνει τη διάλυση του γάμου από μέρους των γυναικών και καταργεί το ελάχιστο νόμιμο όριο ηλικίας για τον γάμο, που ήταν τα 16 έτη. Εμπειρογνώμονες από τη Διεθνή Αμνηστία και την Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού επισημαίνουν ότι το διάταγμα νομιμοποιεί τους παιδικούς γάμους, οι οποίοι αυξάνονται από τότε που οι Ταλιμπάν ανέκτησαν την εξουσία.

Δραματικές περικοπές στη βοήθεια και τις προοπτικές

Η καταστολή των δικαιωμάτων εξελίσσεται παράλληλα με δραστικές περικοπές στην ανθρωπιστική βοήθεια, η οποία έχει μειωθεί κατά σχεδόν 70% από το 2022.

Η UN Women εκτιμά ότι πάνω από 10,7 εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια εξαρτώνται από ανθρωπιστική βοήθεια. Περισσότερες από τις μισές οργανώσεις υπό γυναικεία ηγεσία που συμμετείχαν σε πρόσφατη έρευνα του ΟΗΕ αναμένουν να κλείσουν ή να αναστείλουν τις δραστηριότητές τους εντός του επόμενου έτους λόγω των περικοπών. Μια οργάνωση που δραστηριοποιείται στο βόρειο Αφγανιστάν, όπως αναφέρει στο CNN, λειτουργεί πλέον σε «περιορισμένη κλίμακα», με την ικανότητά της να συνεχίσει να λειτουργεί να βρίσκεται «σε σοβαρό κίνδυνο».

Τα παιδιά πληρώνουν το τίμημα μαζί με τις μητέρες τους. Ένα στα δέκα παιδιά υποφέρει από οξύ υποσιτισμό, σύμφωνα με τη Save the Children. Η οξεία υποθρεψία βρίσκεται σε έξαρση, ενώ η UNICEF εκτιμά ότι περισσότερα από έντεκα εκατομμύρια παιδιά θα χρειαστούν ανθρωπιστική βοήθεια φέτος. Ωστόσο, σχεδόν 600 υγειονομικές εγκαταστάσεις έχουν κλείσει λόγω των περικοπών.

Σε απομακρυσμένες περιοχές, η «Save the Children» αποτελεί τον μοναδικό πάροχο υγειονομικής περίθαλψης για χιλιάδες κατοίκους.

Η ανθρωπιστική παρέμβαση από μόνη της δεν αρκεί για να αναστρέψει την τραγική κατάσταση, καθώς η οικονομία προσφέρει ελάχιστη βοήθεια σε γυναίκες και οικογένειες.

Οικονομία, όπιο και διεθνείς σχέσεις

Κατά τη διάρκεια της κατοχής από τις ΗΠΑ και τους συμμάχους, μεγάλο μέρος των αγροτικών νοικοκυριών βασιζόταν στο όπιο για εισόδημα, ενώ η αμερικανική πολιτική καταπολέμησης των ναρκωτικών συνέβαλε ακούσια στην ενίσχυση των Ταλιμπάν. Η εκστρατεία αυτή έχει χαρακτηριστεί αποτυχία.

Μετά την απαγόρευση της καλλιέργειας παπαρούνας το 2022, η παραγωγή οπίου μειώθηκε κατά περίπου 95%, σύμφωνα με το UNODC και άλλους ειδικούς. Ωστόσο, η απαγόρευση στέρησε από τις αγροτικές περιοχές μια σημαντική πηγή εισοδήματος, χωρίς να προσφέρει εναλλακτικές λύσεις διαβίωσης. Ο ΟΗΕ προειδοποιεί πλέον για αύξηση στη διακίνηση και παραγωγή συνθετικών ναρκωτικών, όπως οι μεθαμφεταμίνες.

Πριν το 2021, η ξένη βοήθεια κάλυπτε περίπου τα τρία τέταρτα των δημόσιων δαπανών. Τα κονδύλια αυτά έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, ενώ δισεκατομμύρια από τα αποθέματα της κεντρικής τράπεζας παραμένουν δεσμευμένα από τις ΗΠΑ και τους συμμάχους λόγω του ιστορικού των Ταλιμπάν στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η αποδέσμευση αυτών των περιουσιακών στοιχείων αποτελεί βασικό διαπραγματευτικό χαρτί στις συνομιλίες με τη Δύση, με την εκπαίδευση των κοριτσιών να αποτελεί βασικό σημείο διαφωνίας.

Το 2025, το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ κατάργησε τις αμοιβές που προσέφερε για τη σύλληψη βασικών ηγετών των Ταλιμπάν, οι οποίοι είχαν αναλάβει κορυφαίες θέσεις στην αφγανική κυβέρνηση.

Παρά τις ανησυχίες, το Αφγανιστάν υπό τους Ταλιμπάν δεν έχει μετατραπεί σε καταφύγιο τρομοκρατών, ούτε έχει καταρρεύσει, ωστόσο οι αδύναμοι θεσμοί και η φτώχεια έχουν δημιουργήσει εστίες αναρχίας, με ομάδες όπως το ISIS-K και η Αλ Κάιντα να παραμένουν ενεργές.

Καμία χώρα δεν έχει ομαλοποιήσει πλήρως τις σχέσεις της με τους Ταλιμπάν, όμως η Ρωσία αναγνώρισε επίσημα την κυβέρνησή τους πέρυσι, ενώ η Κίνα έχει ενισχύσει τους οικονομικούς της δεσμούς, με κινεζικές εταιρείες να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εξόρυξη πετρελαίου, χαλκού και λιθίου.

Τέλος, η πείνα, οι ασθένειες που μπορούν να προληφθούν και η νομιμοποιημένη βία καθορίζουν πλέον την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων στο Αφγανιστάν.