«Մարտի 1-ի» շուրջ քննարկումներն անցանկալի են իշխանության համար, ուստի միշտ պետք է պահպանել պահանջատիրությունն այս հարցի շուրջ. Փաստահավաք խմբի անդամ
Մարտի 1-ի իրադարձությունների վերաբերյալ արխիվային գործերում մենք ունենք այնքան նյութ, որքան պետք է եղել. Tert.am-ի հետ զրույցում նման կարծիք հայտնեց փաստաբան, Մարտի 1-ի դեպքերն ուսումնասիրող լուծարված Փաստահավաք խմբում «Ժառանգություն»-ը ներկայացրած անդամ Սեդա Սաֆարյանը, ում համոզմամբ՝ այդ բազայի վրա որևէ դատախազ որևէ բան 8-10 տարի հետո չէր կարող որևէ բան անել: Միաժամանակ Սաֆարյանը նկատեց, թե, իհարկե, բոլորը գիտեն, որ մարտիմեկյան ողբերգությունն ովքեր են նախաձեռնել: «Սակայն հույս կապել, որ գիտեք այս իշխանությունների օրոք կարող է դրա բացահայտումը լինել, առնվազն պետք է ռոմանտիկ լինել»,-ասաց նա:
-Տիկի՛ն Սաֆարյան, «Ելք» խմբակցության առաջարկով՝ ԱԺ-ում տեղի կունենան խորհրդարանական լսումներ՝ 2008 թվականի Մարտի 1-ի իրադարձությունների վերաբերյալ։ Ըստ Ձեզ՝ նման լսումներ անցկացնելու անհրաժեշտություն կա՞։
- Ես կարծում եմ, որ Մարտի 1-ի թեման և պատասխանատվության ենթարկելու հարցերը միշտ պետք է արդիական մնան, որովհետև ցանկալի էլ չի, որ Մարտի 1-ը մոռացվի և մտածեն, որ այդպես կարելի է ամեն ինչ անել ու անպատիժ ապրել: Բայց նաև արդյունքների ակնկալման առումով գտնում եմ, որ լսումները, նաև հանձնաժողովները մեծ բան չեն կարող փոխել, ընդամենը մի տեսակ սթափ են պահում և՛ հանրությանը, և՛ իշխանությանը: Բացի այդ խնդրի շուրջ ծավալումները անցանկալի են իշխանության համար և ուստի միշտ պետք է պահպանել և՛ ազգի, և՛ ժողովրդի, և՛ կուսակցությունների պահանջատիրությունն այս կամ այն հարցի շուրջ: Ես հիմնական հույսս կապում եմ նախաքննական մարմնի հետ, բայց կարծում եմ, որ այդ նախաքննական մարմինն ընդամենն այս իշխանություններին է ծառայում, չի կարող այդ հարցով օբյեկտիվորեն քննություն տանել և լուծումներ տալ, որովհետև կուսակցությունները չկարողացան քաղաքական ճիշտ գնահատականներով նպաստել, նաև օգնել վարույթ իրականացնող մարմնին, որպեսզի նա ռեալ քայլերի գնա: Կարծում եմ՝ սրա իրավական և քաղաքական գնահատականը միասնական պետք է լինի: Նախ` առաջինը պետությունը նախաձեռնեց մի բան, որի իրավունքը չուներ, պետությունը հանդիսանալով ժողովրդի անվտանգության երաշխավորը՝ օրը ցերեկով իր սեփական ժողովրդի նկատմամբ ոտնձգություն կատարեց և որևէ պատասխանատվություն չկրեց դրա համար: Իսկ բուն գործողությունների առումով, եթե մարդիկ կան, որ ներքաշվել են այս հանցավոր արարքի մեջ և կատարել են վերևների հրամաններն առանց քննելու և առանց դրա օրինականությունը ստուգելու, կարծում եմ նրանք պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն, որովհետև այդ անձինք գիտակցել են նույն Չերյոմուխա կիրառելու հետևանքները, նույն դիպուկահարը հասկացել է իր կրակելու հետևանքները և այլն, և այլն:
-Դուք որպես փաստահավաք խմբի նախկին անդամ, ՀԱԿ ներկայացուցիչ Անդրանիկ Քոչարյանի հետ համատեղ հրապարկեցիք թվով մի քանի զեկույցներ, որից հետո արդեն եղավ նաև 2008թ. մարտի 1-ի դեպքերն ուսումնասիրող ԱԺ ժամանակավոր հանձնաժողովի վերջնական զեկույցը՝ Սամվել Նիկոյանի նախագահությամբ: Զեկույցների շուրջ եղան անհամաձայնություններ, կվերհիշե՞ք, թե ընդհանուր առմամբ ինչումն էր կայանում տարբերությունները և արդյոք կային հարցեր, որոնց պատասխաններն այդպես էլ չկային:
- Մենք մեր զեկույցները հրապարակեցինք, բայց հանձնաժողովի 5 անդամներից միայն երկուսով ենք ստորագրել դրանց տակ՝ ես և Անդրանիկ Քոչարյանը: Մեր մոտ 5-6 զեկույցների հետ համակարծիք չեղան մյուս 3 անդամները: Մենք անգամ կողմ էինք, որ իրենք իրենց առանձին կարծիք ունենան այդ հարցում, որ մեր տեսակետները չպնդելով՝ ասեն, թե ի՞նչն են որպես փաստ հաստատված ընդունում, ի՞նչ փաստեր են ձեռք բերվել, թող իրենք գնահատեն: Մենք բոլոր հարցերի հետ կապված և՛ ունեցել ենք տարաձայնություններ, և՛ նաև հաշտության եզրեր ենք փնտրել, որ կարողանանք մեր առջև դրված խնդիրներն իրականացնել, սակայն իմ և Անդրանիկ Քոչարյանի հետ իրենք ոչ մի հարցով համակարծիք չեղան և չստորագրեցին այդ զեկույցները: Իսկ Նիկոյանի հանձնաժողովի կողմից տրված զեկույցը ավելի շատ նման էր վարույթ իրականացնող մարմնի որդեգրած կուրսին և այսօրվա պատմության դասագրքերում տեղ գտած որոշակի ճշմարտության տեղ ներկայացրած փաստարկումներին: Ես կարծում եմ, որ այդ փաստերը Նիկոյանի մոտ տեղ էին գտել, դրանց վերլուծությունը, պատճառական կապերը, դրանց հետ կապված հանգամանքներն, ըստ էության, էլի իշխանական վարկածով էին առաջ տարվել, և շատ-շատ հարցեր անընդունելի է: Ընդունել Սամվել Նիկոյանի զեկույցը, նույնն է, թե ընդունել այն մեղադրական եզրակացությունները և դատական ակտերը, որոնց կապակցությամբ կազմվել և կայացվել են դատական ակտեր, բազմաթիվ քաղբանտարկյալներ դատապարտվեցին մարտիմեկյան իրադարձություններից հետո, նրանք քաղբանտարկյալի անունը վաստակեցին, ու դա նույն բանն է, որ ես այդ զեկույցն ընդունեմ... շատ նման են դրանք իրար:
-Եթե հետ հայացք նետենք մարտիմեկյան դեպքերին, դուք ի՞նչ եզրահանգման եք եկել, ի վերջո ո՞վ էր Մարտի մեկի գլխավոր պատասխանատուն, հաշվի առնելով, որ միանշանակ չի ընդունում այն մոտեցումը, որ միակ պատասխանատուն իշխանությունն էր և մատնացույց է արվում, որ ընդդիմությունն էլ իր մեղքի բաժինն ուներ:
-Շատ հանգամանքներ կան, որ ես կուզենայի քննության առարկա դառնար, բայց միանշանակ հավասար նժարի վրա չես կարող դնել իշխանության և ընդդիմության մեխանիզմներն ու ձեռքի տակ ունեցած լծակները: Միգուցե քաղաքական պատասխանատվության առումով այո՛, ընդդիմադիր գործիչը, եթե ժողովուրդ է տանում մի տեղ, որոշակի կարգուկանոնի, իրավիճակի տիրապետման և դրանից հետ կապված, իհարկե, որոշակի պատասխանատվություն կրում է, բայց չեմ կարծում, թե Մարտի մեկը ընդդիմադիրների սխալ վարքագծի արդյունք էր: Եկեք հիշենք, որ Լեո փողոցի վրա, կամ Զաքյան փողոցի վրա զոհված անձինք երդվյալ ընդդիմադիրներ չէին, և այն, ինչ որ տեղի ունեցավ այդ տարածքում, անհասկանալի էր այդ առումով, որովհետև եթե նրանք մտադիր էին պատժել ընդդիմադիրներին, ապա ուրիշ տեղ պետք է պատժեին և ոչ թե այդտեղ: Թե ինչու այդպիսի դեպքեր զարգացան, դա կասի միայն իշխանությունը, միգուցե բոլորի աչքը վախեցնելու համար միջադեպ էր պետք և այդ միջադեպը սարքվեց, չեմ կարող ասել: Շատ մտածելու հարցեր կան, մանավանդ որ պատրաստի գողեր կային, պատրաստի ավազակային հարձակում գործողներ կային, որոնց հայտնաբերելուն ուղղված միջոցառումները ևս անհասկանալի էին: Ուզում եմ ասել, որ ընդդիմադիր անձինք, ովքեր գաղափարի համար են դուրս գալիս փողոց, նրանք հաստատ գողության նպատակ չեն ունենա, անգամ եթե դռները բացեին ասեին ժողովուրդ ջան, եկե՛ք այստեղից ինչ-որ բան տանենք: Ես այստեղ տեսնում եմ սարքելուն միտված գործողություններ, հակահարձակում ձեռնարկելու, շարժումը ճնշելու, հաշվեհարդարի իրավիճակ եմ տեսնում:
-Տիկի՛ն Սաֆարյան, այս տարիներին, փոխվեցին մի քանի գլխավոր դատախազներ, որոնք գալով պաշտոնին, մշտապես ասում էին, որ Մարտի մեկի հարցը առաջնային է: Այս 10 տարիների ընթացքում նախաքննական մարմինն, ըստ Ձեզ, գործում որևէ տեղաշարժ արձանագրե՞լ է:
-Ես իրականում կարեկցում եմ այն դատախազներին, որոնք իրար հաջորդելով եկել են, որովհետև նույն 2011-2012թթ-ին դատախազ կարգված անձն ինչպե՞ս կարող էր 2008 թ-ին նյութերն ամբողջական պատկերացներ: Ես չեմ կարծում, թե նրանք բոլոր նյութերին տիրապետում են և ամբողջականությունը ներկայացվում է: Իմ կարծիքով՝ մենք ունենք այնքան նյութ արխիվային գործերում, որքան պետք է եղել: Դրա համար այս բազայի վրա որևէ դատախազ որևէ բան 8-10 տարի հետ չեմ կարծում, որ որևէ բան կարող անել: Այնպես որ, եթե իրենք գտնում են, որ առաջնային խնդիր է, իհարկե ողջունում եմ այդ մոտեցումը, սակայն չեմ կարծում, որ բացի այդ հայտարարությունից ավելի առաջ կարող է գործն առաջ գնալ:
-Ձեր կարծիքով երբևէ՞ կգա ժամանակ, երբ ամբողջությամբ կարող ենք ասել, որ Մարտի մեկը լիարժեք բացահայտված է, թե ինչպես դու ասացիք, քանի որ արխիվներում կան այնքան նյութեր, որքան պետք է, ըստ այդմ, եղած փաստերն արդեն դրա հնարավորությունը չեն տա:
-Իհարկե, բոլորը գիտեն, թե ովքեր են նախաձեռնել այդ միջոցառում կոչվածը, մարտիմեկյան ողբերգությունն ովքեր են նախաձեռնել, դա ունի կազմ, ունի խումբ, ունի շտաբ, և այնպես չի, որ կարելի է ամեն ինչ կորած համարել: Սակայն հույս կապել, որ գիտեք այս իշխանությունների օրոք կարող է դրա բացահայտումը լինել, առնվազն պետք է ռոմանտիկ լինել, որ այդպես պատկերացնել, որովհետև ամեն ինչի մեջ այդ նույն մարդիկ կթաթախվեն, բոլոր թելերը կտանեն և կկապեն գործողությունները միմյանց հետ: Այդ տեսանկյունից հնարավոր չէ Մարտի մեկի բացահայտումը ամբողջությամբ պատկերացնել:
-Իսկ Ձեր կարծիքով ի՞նչ կորցրեցինք ու ի՞նչ դասեր քաղեցինք Մարտի մեկից հետո:
- Մենք մի դաս քաղեցինք, որ այլևս այդ մակարդակի հանրահավաք չենք անում, մենք դաս քաղեցինք, որ ամեն ինչ հանդուրժում ենք և հասել ենք այս օրին: Այս 10 տարվա պատկերը սա է, երևի հիշում եք, որ այս 10 տարիների ընթացում այդ կարգի հավաքի 1/10-րդ մասը չկարողացանք ապահովել: Այնպես չի, որ ինքս հանրահավաքների ջատագով եմ, ես ուղղակի կարծում եմ, որ դրանք զսպում են իշխանություններին, որ ճանաչեն իրենց սահմանները, չանեն այնպիսի քայլեր, որոնք հակաժողովրդական են: Որոշակի զսպող հանգամանք եմ տեսնում շարժումների, առաջնորդների մեջ, և հիմա մենք ունենք զրոյական մակարդակ, իշխանությունում ոչ ոք ոչ մի բանից չի վախենում, ով ինչ ուզում այն էլ անում է: Այսինքն՝ Մարտի մեկից հետո այսպես ասած հաղթանակեց իշխանությունը՝ զրոյական մակարդակում թողնելով ընդդիմությանը: Այսօր ընդդիմություն, երևի թե, չունենք էլ, մեր դասերը սա էր, դառը պտուղները քաղում ենք ամեն ոլորտում: