Bilmek, bilmemek ve tutarlılık
Değerli ilim adamı Ali Ünal geçtiğimiz günlerde Zaman gazetesinde ‘Bugünün aynasından geçmişe bakmak' başlıklı bir yazısıyla önemli bir tartışma başlattı.
Tartışmaya daha sonra Prof. Ahmet Kuru, Prof. Gökhan Bacık ve Prof. İhsan Yılmaz gibi isimler de katıldı. Önemli gördüğüm bu tartışmaya bir katkı olması ümidiyle ben de birkaç noktayı dile getirmek istiyorum.
Kur'an, Hadis ve Selef
1- Öncelikle tartışmanın taraflarının Kur'an, Hadis ve Selef'e saygı hususunda çok hassas olduğuna eminim. O açıdan meselenin, Ünal'ın son yazısında yaptığı gibi, Kur'an'ın, Hadis'in ve Selef'in müdafaa zeminine çekilmesini doğru bulmadığımı belirtmeliyim. Aksi, bir niyet okuması olur. Ve kendinizi tenkitten muhafaza etmek için Kur'an, Hadis ve Selef şemsiyesi altına girdiğinizi hatıra getirir.
2- Bu meselenin ana ekseni bir yandan vahyin akıl ile öte yandan dinin tarih ile ilişkisi. Dini halihazırda nasıl yaşadığımıza tesir ettiği için önemli konulardır. İslam dünyasının bir türlü içinden çıkamadığı perişan hali bu meseleler üzerinde tekrar düşünmeyi zaruri kılıyor.
Felsefe ve Bilim
3- Ünal'ın bu konudaki ilk yazısında dile getirdiği Bilim'in Batı'da çok ciddi eleştirilere konu olduğu yönündeki gözlemi doğrudur. Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger, Wittgenstein, Whitehead, Foucault ve Derrida gibi felsefecilerin yazdıkları genelde meta-söylemlerin, Popper, Kuhn, Lakatos, Polanyi, Feyerabend gibilerinin yazdıkları da daha özelde Bilim'in epistemik statüsünü sorguluyor.
Eğer Ünal'ın Batı'daki tenkidlerle kastı bunlar ise kanaatimce gözden kaçırdığı husus şudur: Bu düşünürler Bilim'e dair ürettikleri eleştiriyi çok daha şiddetli bir şekilde felsefî; ve dinî; bilgiye karşı da uyguluyorlar. Bilimsel bilginin sağlamlığından bizi kuşkuya düşüren insanın sübjektivitesi, aklın sınırları, paradigma değişimleri, dil, politik güç oyunları gibi ne kadar etmen varsa dinî; ve felsefî; bilginin üretim sürecinde de karşımıza çıkıyor. Yani bu şahıslar yalnızca Bilim'i değil Din'i de izafileştiriyorlar.
Ünal bu şahıslara katılmak zorunda değil elbette. Ama eğer Batı'da meta-söylemlere ve bilimsel objektiviteye karşı üretilen literatürü kullanacaksa bunun kendi ayağı altındaki epistemik halıyı da çekeceğinin farkında olmalı.
Tarih ve Sorular
4- Tarihçi'nin bazı hususlarda elimize net bir fotoğraf verememesi Tarih ilminin kıymetini azaltmaz. Hele tarihçinin ‘gayba taş attığı' manasına hiç gelmez.
5- Tarih ilmini gaybî; görürseniz kendi yaptığınız Tarih okumaları da sorgulanır. Yani problemli gördüğünüz Tarih okumalarını reddederseniz problemsiz gördüğünüz Tarih okumalarına neden inanılsın? Mesela Emevi ya da Osmanlı tarihi hususunda. İkisinin de kaynağı da aynı Tarih'tir sonuçta. Tarih orada gaybî; ise burada da gaybî;dir.
Tabii tutarlı olma kaygınız yoksa bu bir problem değildir.
6- Tarihî; bilginin din anlayışımızın şekillenmesinde önemli rol oynadığını biliyoruz. İslam'ın ilk birkaç yüzyılının politik tarihi bu kategoride mülahaza edilebilir. Yani tarih ilminin bu derece keyfî;leştirilmesinden zararı gene Din görür. Çünkü dinî; epistemoloji kısmen tarihi bilgiye güven üzerine inşa edilmiştir.
7- Öte yandan aynı yazı içinde 'bunlar hakkında tarih ilminin ele alıp inceleyebileceği belge, şahitlik veya kronik türünden kaynaklar da pek çoktur' diye yazılmış. Yani Tarih ilmi her zaman değil bazen faydasız bulunuyor. Peki tarihsel araştırmanın sonuçlarının iyi ya da kötü olduğuna kim karar verecektir? Din adamı mı?
8- Emevi dönemine dair yapılan eleştirel analizleri ahlakî; kaygılar ile reddediyorsak bugün bazılarının o dönem yapılan uygulamaları yeni saltanatlar inşa etmek için kullanmasına neden itiraz ediyoruz? Bu tutarlı mıdır?
9- Hadi Bediüzzaman gibi diyelim. Bu son süreçte adalet-i mahzayı ama tarihî; değerlendirmelerimizde adalet-i izafî;yi savunmak tutarlı mıdır?
10- Hem Emevilerin bazı politik uygulamalarına mesafeli yaklaşmak ve dillendirmek neden ashaba saygısızlık olsun? Hele bugün İslam dünyası aynı hataları tekrar edip duruyorken. Ve bu hataları o günlere atıfla meşrulaştırıyorken. Emevi nepotizmine dikkat çekemeyen bugünün nepotizmine hangi tutarlılık kaygısıyla itiraz edebilecektir?
11- Keşke geçmişi yalnızca hayırlarıyla anma lüksümüz olsa. Ama İslam'ın ilk nesillerinin tecrübesinin İslam'ı şimdi ve burada anlama ve yaşama çabamızdaki merkezî; önemi nedeniyle Müslüman aklı o dönemden bağımsızlaşamaz. Bu dinin iç mantığına aykırıdır.
O halde yapılması gereken o dönemi ‘hataları ve sevapları' ile okuma edebini öğretmektir. Sevaplar hatalara kat kat galebe edeceği için bundan korkmamaktır. Yalnızca sevapların değil hataların da taklid edilmesi ihtimaline binaen hataya da 'hata' demektir. Ama tarihi kristalize etmek bundan farklı bir şeydir ve özellikle modern zamanlardaki neticeleri itibariyle sorgulanması gereken bir tavırdır. Hem ilmî; hem saygılı olmak bu kadar zor mudur?
İnsan ve Niyet
12- ‘İnsan, kompleks bir varlıktır; niyetiyle ve yaptıklarını bütün yanlarıyla eksiksiz ve doğru olarak bilmek mümkün değildir' ve ‘bugün dahi, bizim için belli ölçülerde gaybdır' hükümlerine katılıyorum. Ama eğer bu günkü hadiseler ve insanlar bile bizim için gayb olarak kalıyorsa o halde Türkiye'de son birkaç yıldır olanlarla alakalı birilerine ‘münafık' demek bu kompleks varlığının ruhuna ve niyetine nüfuz edildiğini ima etmiyor mu? Bu tutarsızlık değil mi?
Vahiy ve Yorum
13- Dikkatimizi insan zihninin vahiy ile temasa geçtiği yere odaklarsak bu ilişkinin fevkalade kompleks olduğunu görürüz. İnsan bazı mutlak hükümler dışında çoğu zaman vahyi yorumlayarak algılar. Bu açıdan ‘vahiy en kesin ilim kaynağı' olsa bile insan zihninin vahiy ile ilişkisi neticesinde ürettiği bilgide bu özellik çoğu zaman yoktur.
Bununla postmodernist bir izafiyeti değil ama belli sınırlar içerisinde indirgenemez ve tüketilemez bir çoğulculuğu kastediyorum. Bu açıdan kendi anlayışımızda kesinlik vehmedip sonra buradan hareketle diğer sahalara anlam dikte edemeyiz.
Kur'an ve Akıl
14- Kur'an pek çok hususta genel prensipleri verdikten sonra kalanını akla ve beşerin tecrübesine havale etmiş görünüyor. Mesela kozmik sahada Kur'an tabiî; ayetlerin okunmasına dair metodu öğretip bırakır. Güneşin mahiyetini detaylı bir şekilde anlatmaz ama Güneş'in ilahi isimlere ne vecihle aynalık yaptığının üzerinde durur. İşte bu detaylandırma yapılmayan hususlar -ki bunları yalnızca Kur'an ya da Hadis okuyarak bilmeniz mümkün değildir- ilahiyatçı kimliğiniz sizi söz sahibi yapmaz.
Bu saha bazen dışarıdan bakan bir insanın anlamakta zorlanacağı şekilde geniştir. Buraya başka bir sahadaki uzmanlığınızı taşıyamazsınız. Burada size talebelik düşer.
15- Ünal'ın da ifade ettiği gibi, Nursî; gibilerin yorumları çerçevesinde kâinatı da bir çeşit vahiy olarak görmek mümkündür. Her an etrafımızda bütün görkemiyle bize ayetlerini sunan yaratılmış ve yaratılan vahiy. Kur'anî; vahiy ile tekvinî; vahyin birbirini yorumladığını da düşünürsek bu iki çeşit vahyin birlikte okunması gerektiği sonucuna varırız.
16- Bu hususlar Risale-i Nur geleneğinden gelenlerin yabancısı olduğu şeyler değil. Ama nedense söylemimiz ve pratiğimiz arasında bir uçurum var. İcmalî; olarak halleder göründüğümüz meselelerde tafsilin kompleksitesi karşısında çözülüyoruz.
İslam ve Bilim
17- Evet, İslam'ın ilk asırlarında “dinin, inancın konusu; ilmin konusu” diye kesin bir ayrıma gidilmiyordu. Ama işte tam da bu sebepten bir din âlimi ilimler arasında hiyerarşi var etmemelidir. Yani bir taraftan bütün ilimler ulvî;dir ve eşittir demek öte yandan siz gene de benim gözetimimde ve anlayışım çerçevesinde yol alacaksınız demek tutarlı bir tavır değildir.
18- Evet, her ilmin bir usûlü vardır. ‘Tefsir usulü bilmeden Kur'ân, fıkıh usulü bilmeden fıkıh üzerinde konuşulmaz.' Aynen öyle de mesela siyasi bilimlerin ya da pozitif bilimlerin metodu ve literatürü bilinmeden o sahalarda rahatça konuşulmaz. Bu sahalardaki insanların, sizin vahiyden sınırlı anlayışınıza ters gelebilecek söylemlerini, çalakalem reddedemezsiniz. Alanların eşit düzlemde ayrılması işte tam da budur zaten.
19- Evet, ‘İslâm'ın ilk beş asrında da fevkalâde ilim yapıldı' ve ‘ilim adamları din ile ilim arasında çelişme görmüyordu.' Çünkü o dönem ilim adamları din ile ilim arasında bir çelişme görmeseler de din görünümlü kozmik iddialardan şüphe ediyorlardı. İbn Heysem gibi bilim adamlarının yaptığı en büyük devrim bilimsel şüphe kavramını literatüre sokmalarıdır. İşte bu ‘fevkalâde ilim' koruyucu mantığın yerine yeri geldiğinde yerleşik söylemden şüphe etmeyi başarabilen zihinlerin başardığı bir şeydi.
Avam
20- ‘Ehli arasında konuşulması gereken meseleler herkesin içinde konuşulmaz' düsturunun üzerinde dikkatle durmak gerekiyor. Çünkü bu korumacı tavır geniş toplum çapında zorla dayatılmış bir çocukluk halini doğuruyor olabilir. Yani avamı avamlaştıran biraz da bu 'avam' söylemi olmasın?
Bazı İsimler
Son olarak bilim ve din hususunda ‘yazan, konuşan, tahşidatta bulunan ikinci bir insan' göstermekte zorlanacağımızı zannetmiyorum. Bediüzzaman, Gülen, Faruki, Nasr gibi onlarca isim geliyor hemen akla.
*Yard. Doç. Dr., Claremont Teoloji
Üniversitesi/Beyan İslam Üniversitesi