«Яктылык» мәктәбе укытучысы Рәхимә Хәйрова: Татар теле һәм әдәбияты – мәҗбүри фәннәр
Белем көнендә мәктәп линейкасында татар милли киемнәре кигән беренче сыйныф укучылары белән видео тиз арада Интернет челтәренә таралды һәм миллионлаган карау җыйды. Күпләр өчен Самараның «Яктылык» татар мәктәбе ачыш булды.
Татар теле һәм әдәбияты укытучысы Рәхимә Хәйрова – атаклы роликның героинясы һәм «Миллиард.Татар»ның «Ел татарлары» рейтингында «2025 елның иң яхшы укытучысы». Ул балаларга татар телен өйрәтү нечкәлекләре, татар мәктәбенең өстенлекләре һәм укучыларына милли мәктәп формасы булдыру карары турында сөйләде.
«Укучыларның әти-әниләре мәктәп формасының милли колорит белән булачагын алдан ук аңлый»
2025 елның сентябрендә Интернет челтәрендә сезнең мәктәп линейкасыннан видеоролик миллионнарча карау җыйды, сезнең беренче сыйныф укучыларыгызның мәктәп формасына барысы да сокландылар. 1 сентябрьгә милли костюмнар идеясе ничек барлыкка килде?
Бу идея күптән өлгергән иде инде. Узган ел мин чыгарылыш сыйныфын алып бардым, без аларга чигелгән калфаклар, түбәтәйләр һәм галстуклар ясадык. Алар мәктәп костюмына туры килсен һәм урынлы күренсен өчен орнаментларны озак сайладык. Һәм шул вакытта без алдан ук киләсе ел өчен форма турында уйлана башладык, минем беренче сыйныф укучыларым өчен дә ниндидер үзенчәлекле нәрсә эшләргә теләдек. Әниләр белән без бу мәсьәләне май аенда ук хәл итә башладык – мин орнаментлы жилеткалар ясарга тәкъдим иттем, ә әти-әниләр мине хуплады, моның өчен аларга рәхмәт.
Мондый оригиналь идеяне тормышка ашыру кыен булдымы һәм тудыруга күпме вакыт китте?
Ике ай, мөгаен, без идеяләрне генә сайлаганбыздыр. Без хәтта Чаллы тегүчеләренә мөрәҗәгать иттек, вариантлар эзләдек. Ата-аналар белән бөгәрләнми торган тукыма сайладык.
Бу идеяне тормышка ашыруда шулай ук бер укучының әбисе – танылган тегүче Гөлнара Насыйрова да ярдәм итте. Кызлар өчен итәкләрнең озынлыгы тезгә кадәр булуын таләп иттем, чөнки без үз традицияләребезне сакларга тиеш. Бу бик җентекле һәм зур эш булды, бу форма өстендә без ике ай чамасы эшләдек.
Ә иң мөһиме, бик матур һәм оригиналь килеп чыккан! Әти-әниләр ягыннан каршылыклар булдымы, үгетләргә туры килмәдеме?
Юк, бер дә үгетләргә туры килмәде. Әти-әниләр инде аңлы рәвештә үз балалары белән миңа киләләр, алар инде безнең милли колоритлы форма сайлаячагыбызны аңлыйлар.
«Күпләр Самарада шундый мәктәп барлыгын белми дә иде»
Сез ничек уйлыйсыз, ни өчен видео шундый популяр булды?
Мин үзем бу саннарны беренче тапкыр күргәч, шаккаттым. Ул шундый популяр булыр дип көтмәгән идем. Минемчә, татар колоритыннан тыш, игътибарны сабыйлар да җәлеп иткәндер, балаларга карау рәхәт, алар безнең киләчәгебез. Күп кенә Казан кешеләре видео астына комментарий калдырганда үзләренең гаҗәпләнүләрен белдерделәр. Алар бу видеоның Татарстаннан булмавына гаҗәпләнгән. Күпләр Самарада шундый мәктәп барлыгын белмәгән дә.
Башта, миллионнарча карауларны күргәч, мин куркып калдым, хәтта уңайсыз да иде. Мин нидер күрсәтү өчен эшләүчеләрдән түгел. Соңыннан мондый танылу алгач, бик рәхәт булды.
Бу мәктәпнең тарихы турында бераз сөйләгез әле, аңлавымча, башта ул татар якшәмбе мәктәбе була?
Фото: Рәхимә Хайрованың шәхси архивыннан
1989 елның язында Харида Габделҗан кызы Дашкина Самара шәһәренең Татар мәдәният үзәгенә татар телен өйрәнү мәктәбе ачуны сорап мөрәҗәгать итә. Татар якшәмбе мәктәбен 12 нче кичке мәктәп базасында оештыралар, ул аның директоры була. Соңрак 1994 елда шунда ук 7-11 сыйныф укучылары өчен татар көндезге бүлеге ачылды.
1997 елның апрелендә шәһәр башлыгы «Самара шәһәрендә татар телен һәм мәдәниятен тирәнтен өйрәнүче «Яктылык» мәктәбенең муниципаль гомуми белем бирү учреждениесен ачу турында» 611 номерлы карарга кул куйды. Элеккеге балалар бакчасы бинасын реконструкцияләгәннән соң, хәзерге «Яктылык» татар мәктәбе ачылган.
Биология, тарих дәресләрендә һәм хәтта рәсем дәресләрендә дә кайбер терминнарны татар телендә дә аңлаталар
Дәреслекләр белән проблемалар юкмы? Әдәбиятны, мөгаен, татарстаннан алып баралардыр?
Әлбәттә, без Татарстаннан китаплар, дәреслекләр һәм җиһазлар алабыз. Ярдәм бик көчле күрсәтелә. Күптән түгел, мәсәлән, безнең мәктәп педагоглары мәгариф министрлыгы ярдәме белән Казанга бардылар, «Сәләт йорты»нда, музейларда булдылар.
Сезнең мәктәптә барлык фәннәр дә татар телендә укытыламы, әллә аерым дисциплиналар бармы?
Бездә бөтен укыту рус телендә алып барыла. Ләкин беренче сыйныфтан унберенче сыйныфка кадәр «Татар теле» һәм «Татар әдәбияты» фәннәре бар. Без мәктәптә татар телендә уза торган бәйрәмнәр һәм чаралар үткәрәбез, бәйрәмнәргә музыка дәресләрендә балалар шулай ук татар җырларын өйрәнәләр. Хәзер безнең тагын бер яңалыгыбыз бар, мәсәлән, биология дәресләрендә ниндидер терминнарны татар телендә аңлаталар.
Фото: Рәхимә Хайрованың шәхси архивыннан
Ни өчен ата-ана үз баласын нәкъ менә милли мәктәпкә бирүне өстен күрә?
Беренче чиратта бу татар теле һәм, әлбәттә, тәрбия, шуңа күрә ата-аналар балаларын нәкъ менә безнең мәктәпкә алып килергә омтыла.
Укучылар арасында татарлар күпчелектер?
Минем сыйныфта барысы да татарлар. Ата-аналарның берсе рус булганда, әлбәттә, катнаш гаиләләр дә бар. Кайбер сыйныфларда үзбәкләр һәм кыргызлар бар, әмма төп масса – татарлар.
Татар теле һәм әдәбияты – мәҗбүри фәннәр, ә инде дүртенче сыйныф азагына күпләр инде телне белә
Балалар татар теле һәм әдәбияты кебек фәннәрне сайлыйлармы, әллә аларны өйрәнү мәҗбүриме?
Әйе, бу предметлар мәҗбүри. Шулай ук татар теленең дәрестән тыш сәгатьләре дә бар. Мин, мәсәлән, татар театры түгәрәге алып барам, хореография дәресләре бар, балалар милли биюләр белән шөгыльләнәләр, ә мәктәп лагеренда без Сабантуй да уздырдык. Әмма гадәти Сабантуй түгел. Бу күбрәк татар мәдәнияте элементлары белән лагерь сменасы булды: гади фразалар һәм җырлар белән кыска татар теле дәресләре; традицияләр һәм бәйрәмнәр турында кыскача хикәяләр белән танып-белү, күңел ачу блоклары, татар телендә мультфильмнардан өзекләр карау; халык бизәкләренә, традицион бию хәрәкәтләрен өйрәнүгә багышланган иҗади мастер‑класслар; гадиләштерелгән традицион күңел ачулар һәм уеннар.
Балалар сезнең мәктәпкә туган телне белеп киләләрме?
Бөтенләй үк түгел. Еш кына ата-аналар үзләре дә татарча бик яхшы сөйләшә, ә балалар, кызганыч, аны белмиләр. Балалар бакчадан соң мәктәпкә киләләр, без аларны яңадан уен формасында укытабыз. Ләкин дүртенче сыйныф ахырына инде күпләр телне белә, үзләренә дә бу кызык.
Фото: © «Татар-информ», Рамил Гали
Беренче сыйныф укучыларының татар телен белү дәрәҗәсе еллар узу белән үзгәрәме, әллә юкмы, үз күзәтүләрегез белән уртаклаша аласызмы?
Ниһаять, башта сыйныфның яртысы татар телен белә иде, хәзер исә беренче сыйныф укучыларының өчтән бере генә татар телен белә. Гадәттә, бу тел тирәлеге белән бәйле. Әгәр ата - ананың баласы татар телле мохиттә үсә икән, телне белү белән бәйле проблемалар булырга тиеш түгел.
«Һәр җомга саен без балалар белән бары тик татарча гына сөйләшәбез»
Тәнәфес вакытында балалар үзара нинди телдә аралаша?
Барысы да төрлечә. Яхшы белүчеләр, әлбәттә, татарча сөйләшә. Авырраксөйләшүчеләр белән мондый килешү бар: һәр җомга саен без балалар белән бары тик татарча гына сөйләшәбез.
Үзегез турында сөйләгез әле. Сез үзегез дә Самара өлкәсеннәнме?
Мин Үзбәкстанда тудым. Әтием Самара өлкәсенең Камышлы районыннан, ә әнием Татарстанның Кайбыч районы Кушман авылыннан, мин анда беренче сыйныфта укыдым. Еш кына татар радиосын тыңлый идем.
Әгәр сез педагог булмасагыз, нинди өлкәдә эшләр идегез?
Мин нәселебездә өченче буын укытучы, нәселебездә укытучылар бик күп. Мин балачактан ук педагог булачагыма ышана идем. Ә бу мәктәптә эшли башлагач, минем миссиям — татар телен һәм гореф-гадәтләрен саклау икәнен аңладым.
Ничек уйлыйсыз, балаларда татарлыкны тәрбияләп буламы?
Әлбәттә, мөмкин. Ата-аналар балаларын безгә алып килгәч, бу инде зур плюс. Ягъни балалар аларны ни өчен нәкъ менә шушы мәктәпкә алып килгәннәрен аңлый инде. Әгәр, мәсәлән, берсен алып килсәләр, икенчесе, өченчесе килә, мәктәп турында мәгълүмат «сарафан радиосы» аша тарала, һәм безгә инде чыгарылыш укучыларының балалары, хәтта оныклары да килә.
Сезнең карашка татар мәдәни коды нәрсәдән гыйбарәт?
Мөгаен, бу бердәмлектер. Кая гына барсак та, кайда гына мөнәсәбәтләребез яхшы булмасын, мәсәлән, безнең мәктәптә әти-әниләр һәм чыгарылыш сыйныф укучылары белән мөнәсәбәтләр шулкадәр җылы, без бер-беребез өчен туганнарыбыз кебек булабыз.
Сезнең мәктәптә, мөгаен, дини гаиләләрдән балалар күпдер, ә туклану белән хәлләр ничек, ул хәләлме?
Әйе, тулысынча хәләл.
Чыганак: «Миллиард.Татар»