Косово се соочува со политички тест: Компромис или нова криза?

Се чини дека Косово повторно се лизга кон предвремени избори – не како резултат на некоја демократска неопходност, туку како последица на продолжен политички неуспех за градење консензус и зајакнување на институциите.

Иако процесот технички е сè уште суспендиран од Уставниот суд, политичките сигнали се јасни: земјата влегува во уште еден изборен циклус кој се заканува да произведе ист резултат – ќорсокак.

Аналитичарите предупредуваат дека, без оглед на конечната одлука на Уставниот суд во врска со указот на претседателката Вјоса Османи за распуштање на Собранието, новите избори се речиси неизбежни.

„Сите индикатори покажуваат дека, по истекот на уставните рокови – какви и да се тие – Косово очекува нов изборен процес“, вели аналитичарот Артан Мухаџири.

Уставниот суд на Косово усвои привремена мерка до 31 март, со која се суспендираат ефектите од претседателскиот указ.

Ова значи дека датумот на новите избори не може да се утврди дотогаш, но не може да се продолжи ниту со седницата за избор на претседател, која започна на 5 март.

Барањето за евалуација на уставноста на декретот на Османи го поднесе Движењето Самоопределување на премиерот Албин Курти, со образложение дека процесот на избор на претседател има рок од 60 дена за завршување.

Отворање на патот до изборитеСпоред Доника Емини од Советодавната група за политики кон Балканот во Европа - BiEPAG, дури и ако Судот одлучи во корист на толкувањето на рокот од 60 дена, политичката реалност останува иста: недостигот на консензус го направи изборот на претседател речиси невозможен.

„Во моментов, нема сигнал за консензус меѓу политичките партии за избор на претседател“, нагласува таа за Радио Слободна Европа.

Мандатот на Османи истекува за помалку од две недели.

Претседателот на Косово се избира во Собранието, со квалификувано мнозинство гласови - што го прави процесот целосно зависен од меѓупартискиот компромис. Во случај на неуспех, земјата оди на избори.

Некои политички партии веќе го третираат изборното сценарио како завршена работа.

Премиерот Албин Курти се сомнева дека изборите ќе донесат вистински промени, предупредувајќи на „продолжување на законодавната и институционалната агонија“.

Од друга страна, опозицијата ја гледа одговорноста токму во владата.

Според Бедри Хамза, претседателот на Демократската партија на Косово, недостигот на волја на парламентарното мнозинство ја турка земјата кон избори, во време кога, како што вели тој, „на Косово му се потребни стабилност, одговорност и развој“.

Во гостување на телевизијата Клан Косова пред неколку дена, лидерот на Демократскиот сојуз на Косово, Лумир Абдиџику, рече дека политичките партии веќе влегле во „нов институционален ќорсокак“.

„Во сегашните околности, единственото нешто што е сигурно се нови избори. Сигурно“, рече тој.

Уште попесимист беше Ардијан Ѓини од Алијансата за иднината на Косово, кој предупреди на можноста за одржување дури и два круга избори во истата година, доколку не се постигне договор за претседател дури и по новите избори.

„Актуелниот претседател може да остане само шест месеци, што значи до 5 октомври. Ако дотогаш немаме претседател или влада, земјата нема да има друго решение освен повторно да оди на избори“, нагласи Ѓини за косовските медиуми.

Во такви околности, останува суштинското прашање: што значат изборите?

Избори без промени?Според Емини, искуството од последните години покажува дека повторените изборни циклуси не донеле суштински промени во функционирањето на политичката сцена.

И последните избори - одржани на 28 декември, околу десет месеци по изборите на 9 февруари 2025 година - ја потврдија доминацијата на Движењето Самоопределување, но не обезбедија вистински капацитет за институционален консензус.

„Многу е веројатно дека новите избори ќе дадат резултати слични на претходните. Можно е само мало поместување во процентот што партиите би можеле да го освојат“, вели Емини.

Потенцијален нов фактор би можел да биде евентуалното враќање на Вјоса Османи на партиската сцена, но дури и тоа, како што верува Емини, би донело само делумна реконструкција, а не суштинска трансформација на политичкиот пејзаж.

Според неа, проблемот не лежи во гласањето, туку во недостигот на култура на компромис.

„Ако ситуацијата продолжи во оваа насока, просторот во кој граѓаните можат да имаат корист од политичкиот систем ќе остане многу тесен. Ова е можеби најзагрижувачката последица од целата сегашна криза“, заклучува Емини.

Ризикот од бесконечен циклус на кризиИ двајцата аналитичари предупредуваат дека Косово влегува во маѓепсан круг во кој изборите не ја решаваат кризата, туку само ја репродуцираат.

Мухаџири верува дека, барем теоретски, би било логично поддршката за Движењето Самоопределување да ослабне поради недостиг на политичка соработка, но неодамнешните искуства покажуваат спротивното.“

„Не очекувам голема промена. Мислевме така минатата година и еве каде сме денес“, изјави тој за Радио Слободна Европа.

Според него, единствената вистинска промена може да дојде само како казнена реакција на електоратот, што би ставил крај на „политичката конфузија“.

„Во спротивно, маѓепсаниот круг ќе продолжи со несмалено темпо“, вели тој.

Последиците не се само внатрешни.

Мухаџири предупредува дека долгорочната институционална криза се заканува да го оддалечи Косово од интеграциските агенди на Европската Унија и да ги демотивира меѓународните партнери.

„Повлекувањето од европските проекти ја намалува геополитичката важност на Косово и го отстранува од радарот за соработка“, нагласува тој.

Што треба да прават политичките партии?„Во идеално сценарио, треба да се избегнат нови избори“, вели Емини, нагласувајќи дека сè уште има малку простор за компромис, но само ако постои сериозна волја за надминување на застојот.

И ако земјата оди на избори, тие ќе имаат смисла само ако се придружени со промена во политичкиот пристап, додава таа.

„Партиите треба да влезат во изборниот процес со јасна цел: да работат за долгорочниот интерес на земјата, а не за политичка доминација или тесни придобивки. Ова значи подготвеност за дијалог, преговори засновани на програми и фокус на реалните потреби на граѓаните“, вели Емини.

Скептичен е и аналитичарот Артан Мухаџири, кој не очекува промена на пристапот од Движењето Самоопределување, ниту јасна алтернатива од опозицијата.

Според него, ниту Демократската партија на Косово (ПДК), ниту Демократскиот сојуз на Косово (ЛДК), ниту Алијансата за иднината на Косово (ААК) досега не покажаа дека имаат убедлива стратегија за да ја оспорат политичката доминација на Движењето Самоопределување.

„Доколку опозициските партии успеат да ја зголемат својата поддршка и да обезбедат мнозинство од 61 пратеник, тогаш минималната политичка одговорност би била усогласување на ставовите и заедничка влада во согласност со изборната сила“, вели Мухаџири, иако не верува дека такво сценарио е остварливо.

Според неговата проценка, запирањето на циклусот на последователни институционални кризи останува единствената рационална опција и директна обврска на политичката структура.

„Инаку, секоја друга опција е инвестиција во ерозијата на државата и забрзување на патот кон нестабилност“, заклучува тој.