Η απειλή της Τεχνητής Νοημοσύνης και ο ρυθμιστικός ρόλος της ΕΕ
Η συζήτηση για τους κινδύνους, ανθρωπολογικούς και υπαρξιακούς, που εμπεριέχει η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη προγραμμάτων τεχνητής νοημοσύνης με υπερεξελιγμένη ικανότητα τεχνητής μάθησης και αυτοβελτίωσης, διεξάγεται μεταξύ των μεγάλων αμερικανικών εταιρειών του κλάδου. Εύλογα μπορεί να υποθέσει κάποιος ότι υφέρπουν οι σκοπιμότητες του μεταξύ τους ανταγωνισμού και η συσχέτιση τεχνολογικών και χρηματοοικονομικών εξελίξεων σε μια αγορά πολλών τρισεκατομμυρίων δολαρίων που αναπτύσσεται εκθετικά.
Ο πρόεδρος Τραμπ, που αρνείται ακόμη να προσχωρήσει σε μια λογική εντατικής ρυθμιστικής παρέμβασης του κράτους, ανακοίνωσε στις 29.9.2026 εθελοντική συμφωνία με ηγετικές εταιρείες ΤΝ για μηχανισμούς αυτοελέγχου, εξωτερικό auditing και εταιρική εποπτεία. Δεν πρόκειται για δεσμευτική κρατική ρύθμιση. Δείχνει, όμως, ότι η αμερικανική διοίκηση έχει πλέον εισέλθει ενεργότερα στο πεδίο της διακυβέρνησης (governance) της ΤΝ, έστω με το μοντέλο της εθελοντικής αυτορρύθμισης. Είναι χαρακτηριστική η διατύπωση του προέδρου Τραμπ κατά την ανακοίνωση της συμφωνίας αυτής: «It’s almost like a Constitution in a way». Και συνέχισε, «They almost viewed it as a separate kind of a constitution», που θεωρεί ότι είναι «morally binding». Σαν Σύνταγμα, λοιπόν, ηθικά δεσμευτικό.
Κατά την πρόσφατη επίσκεψη του κινέζου ηγέτη στην Ουάσιγκτον, ΗΠΑ και Κίνα συμφώνησαν τουλάχιστον στην έναρξη διαλόγου για την ΤΝ και τους κινδύνους της, χωρίς όμως να προκύπτει μέχρι στιγμής κάποιο δεσμευτικό ρυθμιστικό πλαίσιο. Είναι συνεπώς εμφανές ότι η διεθνής διακυβέρνηση της ΤΝ οργανώνεται γύρω από τον αμερικανοκινεζικό άξονα. Η Κίνα δηλώνει ότι υποστηρίζει ένα διεθνές πλαίσιο διακυβέρνησης της ΤΝ, θέτει όμως ρητά ως όριο τον σεβασμό της κρατικής κυριαρχίας της. Το κρίσιμο συνεπώς ερώτημα δεν είναι αν αποδέχεται αφηρημένα τη διεθνή ρύθμιση, αλλά ποια έκταση διεθνούς επαλήθευσης και εξωτερικής εποπτείας θα ήταν διατεθειμένη να δεχθεί.
Στο σκηνικό αυτό η Ευρωπαϊκή Ενωση φαίνεται να παρακολουθεί και τα όργανά της προβληματίζονται για την αμερικανική συζήτηση. Ζει τη γνωστή αντίφαση να είναι ρυθμιστικός γίγαντας αλλά τεχνολογικά μια μεσαία δύναμη που δεν καθοδηγεί τις εξελίξεις. Για τα επιμέρους κράτη-μέλη, ακόμη και τα μεγαλύτερα, δεν χρειάζεται καν να γίνει ειδική αναφορά.
Εντούτοις, η Ευρωπαϊκή Ενωση οφείλει τώρα να οργανώσει μια μείζονα διεθνοπολιτική πρωτοβουλία, με στόχο να υπαχθεί η ανάπτυξη της ΤΝ αιχμής σε διεθνή εποπτεία. Η ευρωπαϊκή αφετηρία δεν είναι αμελητέα. Η σύμβαση-πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για την τεχνητή νοημοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη Δημοκρατία και το κράτος δικαίου είναι η πρώτη νομικά δεσμευτική διεθνής συνθήκη στον τομέα αυτό. Είναι σημαντικό ότι στους αρχικούς υπογράφοντες περιλαμβάνονταν τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Ευρωπαϊκή Ενωση. Η Σύμβαση καθιερώνει ένα κοινό κανονιστικό λεξιλόγιο με άξονα τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Η αρχιτεκτονική της, όμως, δεν σχεδιάστηκε για να διέπει την ταχύτητα ανάπτυξης των μοντέλων αιχμής, την αναδρομική αυτοβελτίωση ή τη στρατηγική δυναμική του τεχνολογικού ανταγωνισμού ΗΠΑ – Κίνας.
Ο αντιπαθής στις ΗΠΑ Κανονισμός για την ΤΝ (AI Act) της ΕΕ μπορεί τώρα να προσφέρει πολλές χρήσιμες ιδέες. Οι προβλέψεις του για τα μοντέλα ΤΝ γενικού σκοπού με συστημικό κίνδυνο περιέχουν στοιχεία μιας εμβρυακής αρχιτεκτονικής διακυβέρνησης της τεχνολογίας αιχμής. Το κρίσιμο ευρωπαϊκό κεκτημένο δεν είναι το AI Act ως κανονιστικό «προϊόν». Είναι η θεσμική τεχνογνωσία μετατροπής του αφηρημένου κινδύνου σε διαδικασίες ex ante αξιολόγησης, τεκμηρίωσης, εξωτερικού ελέγχου, αναφοράς και επιτήρησης.
Η ευρωπαϊκή θεσμική εμπειρία από τον ΓΚΠΔ (GDPR) και την AI Act θα μπορούσε συνεπώς να αξιοποιηθεί με ευελιξία. Οχι ως αμυντικός μηχανισμός για να αποκρουστεί ή να περιοριστεί το τεράστιο σχετικό «οικοσύστημα» των ΗΠΑ. Αλλά ως ρυθμιστικό «εργαστήριο», ανοικτό στις τολμηρές προσαρμογές που απαιτούνται ώστε να συμβάλει στην οικοδόμηση ενός διεθνούς πλαισίου ευρέως αποδεκτού και πραγματικά εφαρμόσιμου.
Μια τέτοια πρωτοβουλία θα έπρεπε αναγκαστικά να αναληφθεί σε συνεννόηση με τις ΗΠΑ, τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και τις κορυφαίες εταιρείες του κλάδου. Μεσαία και μικρότερα κράτη εκτός ΕΕ θα μπορούσαν επίσης να συγκροτήσουν ένα δίκτυο ικανό να δημιουργήσει πρόσθετη συλλογική διαπραγματευτική ισχύ.
Ενδεχομένως, εισερχόμαστε σε μια καθοριστική «ρυθμιστική στιγμή» (ο όρος θυμίζει τον όρο «συνταγματική στιγμή» που χρησιμοποιεί ο Bruce Ackerman). Η Ευρωπαϊκή Ενωση θα πρέπει να επιδιώξει να αναλάβει πρωτοβουλία, ακόμη κι αν η επίτευξη του τελικού στόχου απαιτεί να αναγνωριστεί στην αμερικανική διοίκηση πολιτική πρωτοκαθεδρία. Η θεσμική πατρότητα έχει μικρότερη σημασία από την ουσιαστική επιτυχία. Υψιστος στόχος είναι η πρόληψη κινδύνων ικανών να απειλήσουν την ανθρωπότητα στο σύνολό της. Παράλληλα, πρέπει να διαφυλαχθεί το συνταγματικό-δημοκρατικό κεκτημένο, μέσω του οποίου η άσκηση εξουσίας, δημόσιας ή ιδιωτικής, υπάγεται στην έννομη τάξη και σε λογοδοσία, αλλιώς στερείται δημοκρατικής νομιμοποίησης.
Οφείλουμε, ωστόσο, να παραμείνουμε «νηφάλιοι ρεαλιστές». Οι αμερικανικές εταιρείες που ηγούνται του τομέα της ΤΝ αιχμής στηρίχθηκαν ιστορικά σε μεγάλο βαθμό στην αυτορρύθμιση, στις εθελοντικές δεσμεύσεις και σε συμφωνημένες ενδοκλαδικές ρυθμίσεις. Αυτό ισχύει ακόμη κι αν ορισμένες από τις εταιρείες ζητούν πλέον δεσμευτικούς δημόσιους κανόνες. Η θέση των εταιρειών αιχμής είναι πιο σύνθετη από την απλή προτίμηση υπέρ της ρύθμισης ή της απορρύθμισης. Αποδέχονται ολοένα και περισσότερο τη ρύθμιση, αλλά επιδιώκουν μορφές της που να συμβιβάζονται με τη διαρκή αναζήτηση καινοτομίας, τη διατήρηση της αμερικανικής τεχνολογικής ηγεμονίας και τον αδυσώπητο ανταγωνισμό που υπάρχει στη σφαίρα της ΤΝ.
Κατά συνέπεια, δεν έχουν προφανές κίνητρο να αποδεχθούν το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πρότυπο ως αυτονόητο παγκόσμιο υπόδειγμα. Σε διεθνές επίπεδο, εξάλλου, το σχήμα που περιγράφουν είναι κατά κύριο λόγο διμερές. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα αντιμετωπίζονται ως οι παράγοντες των οποίων η συμφωνία είναι απαραίτητη. Η Ευρωπαϊκή Ενωση, αντίθετα, κινδυνεύει να υποβιβαστεί στη θέση όχι του ρυθμιστή αλλά του εισαγωγέα και καταναλωτή τεχνολογιών που αναπτύσσονται κατά κύριο λόγο αλλού.
Η συμμετοχή της ΕΕ σε αυτή τη «ρυθμιστική στιγμή» πρέπει συνεπώς να αφορά τον ρυθμό ανάπτυξης της ΤΝ και όχι απλώς την αστυνόμευση του τρόπου με τον οποίο οι εφαρμογές εισάγονται στην ευρωπαϊκή ενιαία αγορά. Ενας τέτοιος ευρωπαϊκός ρόλος μπορεί να εξασφαλιστεί μόνον εφόσον και οι τρεις κορυφές του κρίσιμου τριγώνου που σχηματίζουν οι κορυφαίες αμερικανικές εταιρείες ΤΝ, η αμερικανική κυβέρνηση και η κινεζική κυβέρνηση αναγνωρίσουν ότι η ευρωπαϊκή εμπλοκή μπορεί να λειτουργήσει ως χρήσιμος καταλύτης, έντιμος διαμεσολαβητής, πηγή θεσμικής εμπειρίας και εγγυητής της παγκόσμιας συμμόρφωσης.
Αυτό ίσως είναι το βαθύτερο συνταγματικό και ανθρωπολογικό ερώτημα που θέτει η τρέχουσα συζήτηση. Το πρόβλημα δεν είναι πλέον μόνο η «συνταγματική» ευθυγράμμιση (alignment) συγκεκριμένων μοντέλων μέσω ενσωματωμένων τεχνικών προδιαγραφών αξιακού περιεχομένου – αυτό που, ιδίως μετά τις πρωτοβουλίες της Anthropic, ονομάστηκε Constitutional AI. Είναι η υπαγωγή της ίδιας της δυναμικής ανάπτυξης της ΤΝ σε ένα κανονιστικό πλαίσιο ετερόνομο (κρατικό και εντέλει διεθνές), το οποίο δεν αρκεί να ορίζεται μονομερώς από τις εταιρείες που αναπτύσσουν τα μοντέλα. Εστω και αν αυτό το πλαίσιο είναι στην αρχική μορφή του συμφωνημένο υπό την αιγίδα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, έστω και αν είναι «like a Constitution». Το ζητούμενο είναι εντέλει η συνολική ευθυγράμμιση του φαινομένου της ΤΝ και της δυναμικής του με ένα οικουμενικό κεκτημένο που διατηρείται υπό ανθρώπινο έλεγχο. Στο οικουμενικό αυτό κεκτημένο ο δυτικός συνταγματισμός κατέχει σημαντική θέση, αλλά πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι τεχνολογία αιχμής παράγεται και από κράτη άλλης θεσμικής παράδοσης και πραγματικότητας. Στη διορατική και έγκυρη αντιμετώπιση αυτού του νέου οικουμενικού ζητήματος, η Ευρώπη οφείλει και μπορεί να συμβάλει.
O Ευάγγελος Βενιζέλος είναι ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή ΑΠΘ. Πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός Εξωτερικών. Συναφής μελέτη: Ευ. Βενιζέλος, Η τεχνητή νοημοσύνη ως πρόκληση για την κυριαρχία, τον συνταγματισμό και την πολιτική θεολογία, Εφημερίδα Διοικητικού Δικαίου, 2026, σελ. 138-156