Η Συμφωνία της Μέκκας και η νέα γεωγραφία της ασφάλειας
Η Συμφωνία της Μέκκας, που υπογράφηκε στις 7 Αυγούστου μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, αποτυπώνει τη σταδιακή αναδιάταξη του συστήματος ασφαλείας στη Μέση Ανατολή και τη διεύρυνση του ρόλου περιφερειακών δυνάμεων που επιδιώκουν να αποκτήσουν μεγαλύτερο βαθμό στρατηγικής αυτονομίας. Η Σαουδική Αραβία δεν εγκαταλείπει την ιδιαίτερη σχέση της με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως και η Τουρκία δεν απομακρύνεται από το ΝΑΤΟ. Και οι δύο, όμως, επιχειρούν να διευρύνουν τα περιθώρια ελιγμών τους και να ενισχύσουν τα εναλλακτικά δίκτυα ασφαλείας στα οποία συμμετέχουν.
Το ίδιο ισχύει και για το Πακιστάν, το οποίο διαθέτει ιδιαίτερο στρατηγικό βάρος λόγω του μεγέθους των ενόπλων δυνάμεών του και, ασφαλώς, του πυρηνικού του οπλοστασίου. Η σχετική διαδικασία είχε ξεκινήσει ως τετραμερής, με τη συμμετοχή και της Αιγύπτου. Το γεγονός ότι το Κάιρο τελικώς δεν προσχώρησε στη συμφωνία δεν είναι μια λεπτομέρεια δευτερεύουσας σημασίας.
Η Αίγυπτος είναι η πολυπληθέστερη αραβική χώρα, διαθέτει μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές δυνάμεις της περιοχής και παραδοσιακά διεκδικεί ιδιαίτερο ρόλο στο αραβικό σύστημα. Η απουσία της περιορίζει, τουλάχιστον προς το παρόν, τη δυνατότητα να αντιμετωπιστεί η συμφωνία ως ο πυρήνας μιας ευρύτερης αρχιτεκτονικής συλλογικής ασφάλειας του μουσουλμανικού κόσμου. Μια πρώτη ανάγνωση της Συμφωνίας της Μέκκας είναι ότι τρία σουνιτικά κράτη επιχειρούν να συγκροτήσουν έναν μηχανισμό αποτροπής απέναντι στο σιιτικό Ιράν. Η πραγματικότητα είναι περισσότερο σύνθετη. Τόσο η Τουρκία όσο και το Πακιστάν διατηρούν μακροχρόνιες και πολυεπίπεδες σχέσεις με την Τεχεράνη. Συνεργάζονται μαζί της σε ορισμένα πεδία, ανταγωνίζονται σε άλλα και, κυρίως, έχουν κάθε λόγο να αποφεύγουν μια ευθεία στρατηγική αντιπαράθεση. Αυτό σημαίνει ότι η Συμφωνία δεν μπορεί εύκολα να ενταχθεί στη λογική μιας κλασικής συμμαχίας που συγκροτείται απέναντι σε έναν σαφώς προσδιορισμένο αντίπαλο. Υπάρχει και η παράμετρος του Ισραήλ.
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν στρέφεται εναντίον του, αλλά προσφέρει στη Σαουδική Αραβία μια εναλλακτική δυνατότητα ενίσχυσης της ασφάλειάς της χωρίς άμεση σύνδεση με το Ισραήλ. Αυτό έχει σημασία, καθώς δυσκολεύει την προοπτική μιας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας με άξονα τη συνεργασία Ισραήλ και αραβικών κρατών του Κόλπου. Το μείζον, επομένως, δεν είναι η δημιουργία ενός αντι-ισραηλινού μετώπου, αλλά η ανάδυση ενός παράλληλου πόλου ασφαλείας στον μουσουλμανικό κόσμο, ο οποίος διευρύνει τις επιλογές του Ριάντ και περιορίζει, ως έναν βαθμό, την αναγκαιότητα στρατηγικής σύγκλισης με το Ισραήλ.
Η Αγκυρα είναι ίσως η περισσότερο πολιτικά ωφελημένη από τη νέα τριμερή σχέση. Η συμμετοχή της δίπλα στη Σαουδική Αραβία και στο Πακιστάν ενισχύει την εικόνα της ως μιας δύναμης που διεκδικεί ρόλο και στη διαμόρφωση της ευρύτερης ισλαμικής αρχιτεκτονικής ασφαλείας. Στην Ελλάδα έχουμε συχνά την τάση να εξετάζουμε την Τουρκία κυρίως μέσα από το πρίσμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων: το Αιγαίο, την Κύπρο και την Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο, η τουρκική στρατηγική επιχειρεί να συνδέσει πολύ ευρύτερες γεωγραφικές ζώνες: από τα Βαλκάνια και τη Μαύρη Θάλασσα έως τον Καύκασο, τη Μέση Ανατολή, τον Περσικό Κόλπο και τη Νότια Ασία. Και κάθε νέα συνεργασία που αποκτά θεσμικό χαρακτήρα αυξάνει τα περιθώρια κινήσεων της Αγκυρας και το βάρος της στις σχέσεις της με τους μεγάλους διεθνείς παίκτες.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι αν η Συμφωνία της Μέκκας στρέφεται κατά της Ελλάδας. Προφανώς δεν πρόκειται περί αυτού. Το κρίσιμο είναι ότι ενισχύει μια ευρύτερη τάση: την προσπάθεια της Τουρκίας να καταστεί αναντικατάστατος συνομιλητής σε όσο το δυνατόν περισσότερα περιφερειακά συστήματα. Η Αγκυρα δεν επιδιώκει μόνο να αυξήσει την ισχύ της, αλλά ταυτόχρονα να μεγιστοποιήσει τη χρησιμότητά της για τρίτους. Αυτό είναι ίσως και το στοιχείο που πρέπει να μας απασχολήσει περισσότερο.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να ακολουθήσει την Τουρκία σε έναν ανταγωνισμό γεωπολιτικής υπερεπέκτασης. Χρειάζεται, όμως, να αντιληφθεί ότι σε ένα διεθνές σύστημα που γίνεται περισσότερο πολυκεντρικό, η αξία ενός κράτους καθορίζεται ολοένα και περισσότερο από τη θέση που καταλαμβάνει μέσα σε δίκτυα ασφάλειας, ενέργειας, μεταφορών και πολιτικών συνεργασιών. Διότι στο νέο διεθνές περιβάλλον που δημιουργείται, το ζητούμενο δεν θα είναι μόνο ποιος διαθέτει περισσότερη ισχύ. Θα είναι εξίσου ποιος διαθέτει περισσότερες επιλογές