Ορολογία, κυριαρχία και αναθεωρητισμός
Η αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών σχετικά με τη χρήση του όρου «Τουρκικά Στενά» δεν συνιστά μια απλή διαφωνία διπλωματικής ορολογίας. Αντιθέτως, αποκαλύπτει μια βαθύτερη διάσταση της τουρκικής στρατηγικής σκέψης, η οποία επιδιώκει να επηρεάσει το κανονιστικό και ερμηνευτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο νοούνται η κυριαρχία, η ναυσιπλοΐα και η περιφερειακή τάξη στη Μαύρη Θάλασσα και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Στη σύγχρονη διεθνή πολιτική, οι έννοιες, οι χάρτες και οι θεσμικές πρακτικές δεν λειτουργούν αποκλειστικά ως μέσα περιγραφής της πραγματικότητας, αλλά ως μηχανισμοί παραγωγής νομιμότητας και άσκησης κανονιστικής ισχύος. Κατά συνέπεια, η διαμάχη για μια ονομασία αποκτά ευρύτερη σημασία, καθώς συνδέεται με τη διαμόρφωση αντιλήψεων, προσδοκιών και διεκδικήσεων στο διεθνές σύστημα.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση εντάσσεται οργανικά στη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας», η οποία έχει πλέον υπερβεί τα όρια ενός συμβατικού δόγματος ναυτικής ισχύος και συγκροτεί μια συνολική γεωπολιτική αφήγηση διευρυμένων θαλάσσιων αξιώσεων. Η επιδίωξη θεσμικής κατοχύρωσης των σχετικών διεκδικήσεων μέσω εθνικής νομοθεσίας καταδεικνύει τη βούληση της Αγκυρας να μετατρέψει μια πολιτική αντίληψη σε θεσμοποιημένο πλαίσιο κρατικής δράσης. Παρά την αναβολή της σχετικής νομοθετικής πρωτοβουλίας, ο στρατηγικός προσανατολισμός παραμένει σταθερός, καθώς η Τουρκία επιδιώκει να θεμελιώσει ένα εσωτερικό νομικό υπόβαθρο ικανό να στηρίξει μελλοντικές αξιώσεις σε ζητήματα θαλάσσιας δικαιοδοσίας.
Η περίπτωση των Στενών αποτελεί χαρακτηριστική έκφανση αυτής της λογικής. Η Σύμβαση του Μοντρέ του 1936 εγκαθίδρυσε ένα ιδιόμορφο καθεστώς λειτουργικής διεθνοποίησης, στο οποίο η τουρκική κυριαρχία συνυπάρχει με διεθνείς υποχρεώσεις που διασφαλίζουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και τη στρατηγική ισορροπία στη Μαύρη Θάλασσα. Η καθιερωμένη χρήση του ουδέτερου όρου «Στενά» αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη θεσμική ιδιαιτερότητα. Αντίθετα, η εισαγωγή εθνικού προσδιορισμού επιχειρεί να μετατοπίσει το ερμηνευτικό κέντρο βάρους προς μια περισσότερο αποκλειστική και κρατοκεντρική αντίληψη κυριαρχίας.
Η δυναμική αυτή δεν περιορίζεται στο πεδίο της νομικής επιχειρηματολογίας. Η συνάντηση Γεραπετρίτη – Φιντάν στη Σόφια, όπως και το περιστατικό παρενόχλησης του αεροσκάφους που μετέφερε τον Νίκο Δένδια και ευρωπαϊκές αντιπροσωπείες προς την Κύπρο, ανέδειξαν ότι η αμφισβήτηση εκδηλώνεται ταυτόχρονα σε διπλωματικό, θεσμικό και επιχειρησιακό επίπεδο. Η επίκληση δικαιοδοσίας της αποσχιστικής οντότητας στα κατεχόμενα συνιστά χαρακτηριστική απόπειρα συγκρότησης παράλληλων πλαισίων νομιμοποίησης εκτός του διεθνώς αναγνωρισμένου νομικού πλαισίου.
Το ιδεολογικό υπόβαθρο αυτής της στρατηγικής αποτυπώνεται στη συστηματική προβολή νεο-οθωμανικών αφηγήσεων από την τουρκική ηγεσία. Οι αναφορές του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην οθωμανική κληρονομιά λειτουργούν ως στοιχεία μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αφήγησης περιφερειακής πρωτοκαθεδρίας. Υπό αυτό το πρίσμα, η αντιπαράθεση γύρω από τα Στενά, τη «Γαλάζια Πατρίδα» και τις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου αντανακλά μια βαθύτερη σύγκρουση μεταξύ αναθεωρητισμού και θεσμικής σταθερότητας, με επίκεντρο την ερμηνεία του διεθνούς δικαίου και τη νομιμοποίηση της ισχύος στη σύγχρονη διεθνή πολιτική.
Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς