Προκλήσεις και ευκαιρίες στην εποχή της ΤΝ
Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει φουντώσει γύρω μας. Ακούμε και διαβάζουμε καθημερινά για τις τεράστιες μεταβολές που θα επιφέρει σχεδόν σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας. Ενας τομέας που ήδη μεταμορφώνεται ριζικά είναι αυτός του φαρμάκου, σε όλο του το εύρος, από την ακαδημαϊκή φαρμακολογική έρευνα και τη φαρμακευτική βιομηχανία ως τις κλινικές μελέτες και τη θεραπευτική. Στον τομέα αυτό οι εφαρμογές της ΤΝ έχουν ήδη ξεκινήσει και προβλέπεται να είναι δραστικές. Η φαρμακευτική βιομηχανία μετασχηματίζεται από την ενσωμάτωση της ΤΝ στην ανακάλυψη και ανάπτυξη φαρμάκων.
Οι τεχνολογίες ΤΝ, όπως η μηχανική μάθηση, η βαθιά μάθηση και η επεξεργασία φυσικής γλώσσας, φέρνουν επανάσταση στην παραδοσιακή διαδικασία ανάπτυξης φαρμάκων επιταχύνοντας τον εντοπισμό νέων υποψήφιων φαρμάκων, προβλέποντας ιδιότητες και αλληλεπιδράσεις μεταξύ φαρμάκων, βελτιστοποιώντας τον σχεδιασμό κλινικών δοκιμών και την εξατομίκευση θεραπειών. Επιπλέον, τα μοντέλα ΤΝ ενισχύουν την πρόβλεψη της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων, της τοξικότητας και των αντιδράσεων των ασθενών, ελαχιστοποιώντας τον κίνδυνο αποτυχίας των κλινικών δοκιμών. Ακόμα, βελτιστοποιεί το προφίλ ασφαλείας των κυκλοφορούντων φαρμάκων, εντοπίζει πιο έγκαιρα και αποτελεσματικά τυχόν βλαβερές δράσεις των φαρμάκων, διευκολύνει την επανατοποθέτηση παλαιών φαρμάκων για νέες ενδείξεις και επιτρέπει την εξατομικευμένη ιατρική. Παρά τις εξελίξεις αυτές, εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις στην ενσωμάτωση της ΤΝ στις διαδικασίες ανάπτυξης και έγκρισης των φαρμακευτικών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένης της ποιότητας των δεδομένων, των κανονιστικών ζητημάτων και της ανάγκης για διεπιστημονική συνεργασία.
Ενας τομέας ιδιαίτερα κρίσιμος για την ανθρωπότητα όπου η ΤΝ επιφέρει μια επανάσταση είναι τα εμβόλια. Δημιουργεί νέα σκευάσματα ταχύτερα και με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, αναλύοντας τεράστιους όγκους βιολογικών δεδομένων. Τεχνικές της ΤΝ όπως η βιοπληροφορική και η μηχανική μάθηση είχαν ήδη χρησιμοποιηθεί από εταιρείες όπως η Moderna για την ταχύτατη ανάπτυξη mRNA εμβολίων κατά του Covid-19. Εκτοτε η χρήση ΤΝ έχει επεκταθεί στην έρευνα για την ανακάλυψη αποτελεσματικών εμβολίων για μια σειρά βλαβερών ιών (Covid, RSV, γρίπης, HIV).
Η πλέον εντυπωσιακή ως τώρα εξέλιξη είναι η έναρξη κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους ενός πρωτοποριακού εμβολίου το βασικό συστατικό του οποίου σχεδιάστηκε εξ ολοκλήρου από ΤΝ από μια ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ.
Πιθανόν όμως η πλέον σημαντική εφαρμογή της ΤΝ μεσοπρόθεσμα να αποδειχθεί η χρήση της για την ανακάλυψη και δημιουργία εξατομικευμένων αντικαρκινικών εμβολίων. Για να γίνει αυτό δυνατό θα χρειαστεί η ανάλυση τεράστιων όγκων σύνθετων δεδομένων για την επιλογή των συγκεκριμένων νεοαντιγόνων κάθε ασθενούς. Ενας υπαρκτός κίνδυνος που όλοι όσοι χρησιμοποιούν ΤΝ πρέπει να έχουν κατά νου είναι οι αστοχίες και τα λάθη που συχνά κάνει η ΤΝ. Για τον λόγο αυτό είναι και θα είναι πάντα απαραίτητη η συνεργασία ΤΝ και εξειδικευμένων επιστημόνων οι οποίοι θα φροντίζουν τόσο να διασφαλίζουν την ποιότητα των δεδομένων στα οποία στηρίζεται η ΤΝ όσο και να ελέγχουν την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων και των συμπερασμάτων που παράγονται από αυτή.
Οπως και σε άλλους τομείς εφαρμογής της, η ΤΝ δεν προβλέπεται να αντικαταστήσει ποτέ τον επιστήμονα, θα λειτουργεί πάντα ως εργαλείο υποστήριξης, βέβαια με συνεχώς αυξανόμενο ρόλο. Στη διαδικασία εξέλιξης των εφαρμογών της ΑΙ στον χώρο του φαρμάκου και της θεραπευτικής θα δημιουργηθούν ανάγκες για νέους ρόλους του ανθρώπινου παράγοντα. Αυτό που προβλέπω να αλλάζει από το ΑΙ και στον χώρο της φαρμακολογίας και της φαρμακοβιομηχανίας είναι η απαίτηση για συνεχή (επαν)εκπαίδευση των βιοεπιστημόνων για να αντεπεξέλθουν με επιτυχία στις νέες αυτές απαιτήσεις. Οπως τόσες άλλες τεχνολογίες που έχει εφεύρει το ανθρώπινο μυαλό, η ΑΙ θα αλλάξει τον κόσμο, θα τον κάνει καλύτερο, και καθένας μας ξεχωριστά αλλά και όλοι μαζί ως κοινωνικό σύνολο θα πρέπει να προετοιμαζόμαστε για να διαχειριστούμε με επιτυχία τις αλλαγές αυτές.
Ο Ευάγγελος Μανωλόπουλος είναι καθηγητής Φαρμακολογίας, Φαρμακογονιδιωματικής και Ιατρικής Ακριβείας, Ιατρικό Τμήμα Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, πρ. πρόεδρος ΕΟΦ