Γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι είναι δεξιόχειρες; Τι δείχνει το «χόμπιτ» της Ινδονησίας

Ένα από τα πιο παράξενα μυστήρια της ανθρώπινης εξέλιξης αφορά τη δεξιοχειρία. Περίπου το 90% των ανθρώπων, σε κάθε πολιτισμό και εποχή, προτιμούν το δεξί τους χέρι – ένα φαινόμενο χωρίς ανάλογο στον κόσμο των πρωτευόντων. Παρά δεκαετίες ερευνών για τον ρόλο του εγκεφάλου, των γονιδίων και της ανάπτυξης, το γιατί οι άνθρωποι έγιναν τόσο έντονα δεξιόχειρες παρέμενε εξελικτικό αίνιγμα.

Η νέα μελέτη συνδέει τα χέρια, τον εγκέφαλο και το περπάτημα

Νέα έρευνα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS Biology, προτείνει ότι η απάντηση βρίσκεται σε δύο καθοριστικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης εξέλιξης: το περπάτημα στα δύο πόδια και τη θεαματική διεύρυνση του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Η μελέτη, υπό τον Δρ. Thomas A. Püschel και τη Rachel M. Hurwitz από τη Σχολή Ανθρωπολογίας και Εθνογραφίας Μουσείων της Οξφόρδης, σε συνεργασία με τον καθηγητή Chris Venditti του Πανεπιστημίου του Reading, συνέλεξε δεδομένα από 2.025 άτομα, που ανήκαν σε 41 είδη πιθήκων και μαϊμούδων.

Με τη χρήση μοντέλων Bayesian, που λαμβάνουν υπόψη τις εξελικτικές σχέσεις μεταξύ των ειδών, η ομάδα εξέτασε τις βασικές θεωρίες για την προέλευση της δεξιοχειρίας: τη χρήση εργαλείων, τη διατροφή, το περιβάλλον, τη σωματική μάζα, την κοινωνική οργάνωση, το μέγεθος του εγκεφάλου και τον τρόπο μετακίνησης.

Οι άνθρωποι φάνηκαν να αποτελούν εξαίρεση στο μοτίβο που εξηγούσε όλα τα άλλα πρωτεύοντα. Όταν όμως οι ερευνητές πρόσθεσαν στο μοντέλο δύο παράγοντες –το μέγεθος του εγκεφάλου και το σχετικό μήκος των χεριών σε σχέση με τα πόδια, δείκτη της δισποδικής βάδισης– η ιδιαιτερότητα αυτή εξαφανίστηκε. Δηλαδή, όταν ληφθούν υπόψη η όρθια στάση και ο μεγάλος εγκέφαλος, ο άνθρωπος παύει να φαίνεται ως εξελικτική ανωμαλία.

Η πορεία της δεξιοχειρίας στους ανθρώπινους προγόνους

Με τα ίδια μοντέλα, οι ερευνητές εκτίμησαν και το πιθανό βαθμό δεξιοχειρίας σε εξαφανισμένα ανθρώπινα είδη. Τα πρώτα ομοειδή, όπως ο Ardipithecus και ο Australopithecus, φαίνεται να είχαν ήπια προτίμηση προς τα δεξιά, παρόμοια με τους σημερινούς πιθήκους. Με την εμφάνιση του γένους Homo, η προτίμηση έγινε εντονότερη, μέσα από είδη όπως ο Homo ergaster, ο Homo erectus και οι Νεάντερταλ, φτάνοντας στο σημερινό άκρο με τον Homo sapiens.

Μοναδική εξαίρεση αποτελεί ο Homo floresiensis, το είδος με τον μικρό εγκέφαλο που ανακαλύφθηκε στην Ινδονησία και είναι γνωστό ως «χόμπιτ». Η ασθενέστερη προτίμησή του προς τη δεξιοχειρία συνάδει με το γεγονός ότι είχε μικρό εγκέφαλο και σώμα προσαρμοσμένο σε μεικτή κίνηση –όρθια βάδιση και αναρρίχηση– και όχι πλήρη δισποδία.

Τα ευρήματα δείχνουν μια διφασική ιστορία: πρώτα ήρθε η όρθια βάδιση, που απελευθέρωσε τα χέρια και δημιούργησε νέα εξελικτική πίεση για λεπτές, εξειδικευμένες κινήσεις. Αργότερα, με την αύξηση του μεγέθους του εγκεφάλου, η δεξιοχειρία παγιώθηκε στο σχεδόν καθολικό μοτίβο που παρατηρείται σήμερα.

Τι σημαίνουν τα αποτελέσματα για τη μελλοντική έρευνα

Ο Δρ. Thomas A. Püschel, Wendy James Associate Professor στην Εξελικτική Ανθρωπολογία του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, σημείωσε: «Αυτή είναι η πρώτη μελέτη που εξετάζει πολλές από τις βασικές υποθέσεις για τη δεξιοχειρία μέσα σε ένα ενιαίο πλαίσιο. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι πιθανότατα συνδέεται με χαρακτηριστικά που μας καθορίζουν ως είδος – την όρθια στάση και την εξέλιξη ενός μεγαλύτερου εγκεφάλου».

Σύμφωνα με τον ίδιο, η σύγκριση πολλών ειδών πρωτευόντων επιτρέπει να κατανοηθεί ποια στοιχεία της δεξιοχειρίας είναι αρχαία και κοινά, και ποια αποτελούν αποκλειστικά ανθρώπινο γνώρισμα.

Η μελέτη αφήνει ανοιχτά ερωτήματα για μελλοντική έρευνα, όπως τον ρόλο του ανθρώπινου πολιτισμού στη σταθεροποίηση της δεξιοχειρίας, τους λόγους διατήρησης της αριστεροχειρίας, αλλά και το αν παρόμοια πρότυπα προτίμησης άκρων σε ζώα όπως οι παπαγάλοι και τα καγκουρό υποδηλώνουν μια βαθύτερη, συγκλίνουσα εξελικτική ιστορία στο ζωικό βασίλειο.