Παρά ένα εξήντα
Δεν ξέρω τι λέει στις πολύ νέες γενιές η χούντα των συνταγματαρχών. Ειδικά σε αυτές που διαμόρφωσαν πολιτική συνείδηση στα χρόνια της κρίσης, που βγήκαν στο ιδεολογικό κουρμπέτι επί Αγανακτισμένων, τότε που φώναζαν «Η χούντα δεν τελείωσε το ’73» (θυσιάζοντας ακόμη και την Ιστορία για να τους βγει η ρίμα της οργής) και θεωρούν τη Μεταπολίτευση περίοδο διαφθοράς και παρακμής. Να με συγχωρούν, αλλά σε εμένα λέει ακόμη πολλά. Σαν σήμερα, πριν από 59 χρόνια, ήμουν μαθήτρια στη Β’ Δημοτικού. Και το 1974 τσαλαβουτούσα στην εφηβεία. Που σημαίνει ότι συνειδητοποίησα τον κόσμο στα χρόνια της δικτατορίας (το ότι είχα την αίσθηση ότι η Μεταπολίτευση έγινε, κατά έναν τρόπο, ειδικά για μένα, για να με υποδεχθεί υπέρλαμπρα στον κόσμο των μεγάλων, είναι μια άλλη ιστορία που θα την πούμε τον Ιούλιο).
Τι θυμάμαι λοιπόν από εκείνη την ημέρα; Τη δυσφορία μου διότι ήταν Παρασκευή πριν από τη Μεγάλη Εβδομάδα και είχα κανονίσει με τη μαμά μου να πάμε το απόγευμα στο ΜΙΝΙΟΝ. Δεν θυμάμαι για ποιο λόγο, αλλά θυμάμαι πως, όταν μου ανακοίνωσε ότι δεν θα πάω στο σχολείο αλλά ούτε στο ΜΙΝΙΟΝ, έπεσα να πεθάνω. Ο οικογενειακός θρύλος λέει ότι με ανέβασε στην ταράτσα για να δω τα τανκς στη Βασιλίσσης Σοφίας και επειδή θεωρούσα ότι το πρόβλημα ήταν χωροταξικό, της έδειχνα πως θα μπορούσαμε να κάναμε ελιγμούς ανάμεσα στα άρματα για να διασχίσουμε τη λεωφόρο. Θυμάμαι και τον παππού μου, Μικρασιάτης από το Αϊβαλί και βενιζελικός, που μουρμούραγε φυσώντας και ξεφυσώντας «όχι πάλι». Θυμάμαι τα εμβατήρια στο ραδιόφωνο, το όνομα του Κόλλια στα δελτία ειδήσεων· κι ότι όλα αυτά μου φαίνονταν βαρετά.
Τους επόμενους μήνες άρχισα να αντιλαμβάνομαι το βαρύ κλίμα στις μυστικές κουβέντες, στα συνοφρυωμένα βλέμματα, σε αυτά που ρωτούσα και για τα οποία απέφευγαν να μου δώσουν ξεκάθαρες απαντήσεις. Το σοκ και η πλήρης – σχετικά με την τότε ηλικία μου – συνειδητοποίηση ήρθε μερικούς μήνες αργότερα. Αύγουστος 1968 και ο Αλέκος Παναγούλης συλλαμβάνεται μετά την απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Παπαδόπουλου. Η φωτογραφία της σύλληψής του γίνεται πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες. Φοράει μαγιό· και αυτό το γυμνό σώμα, εντελώς απροστάτευτο μέσα στο περιβάλλον της ένστολης εξουσίας, ξεδίπλωσε μπροστά στα μάτια μου, με τον πιο παραστατικό τρόπο, την αδυναμία του απλού ανθρώπου, την ταπείνωση που μπορεί να του επιβάλει μια ανεξέλεγκτη δύναμη. Τότε είναι που άρχισα να ζητώ ξεκάθαρες απαντήσεις στις ερωτήσεις μου. Μια φωτογραφία μπορεί να θεμελιώσει μια ιδεολογία. Και τη συγκεκριμένη φωτογραφία, όταν τη βλέπω ακόμη και μέχρι σήμερα, σοκάρομαι, λυγάω.
Λίγους μήνες αργότερα, ανάμεσα από τα κάγκελα του μπαλκονιού (ήμουν και κοντοπίθαρη ακόμη) έβλεπα τον κόσμο που είχε συγκεντρωθεί έξω από τον Ευαγγελισμό, καθώς έβγαζαν το φέρετρο του Γεώργιου Παπανδρέου. Ηταν προάγγελος του τι θα συνέβαινε στην κηδεία του.
Αισθητική και ηθική
Τα επόμενα χρόνια δεν ρωτούσα πλέον. Εψαχνα μόνη μου να βρω τις απαντήσεις. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι η γενιά μου πολιτικοποιήθηκε με έναν αυτοματικό τρόπο. Βέβαια, θεωρούσα κι εγώ ότι έκανα αντίσταση. Κλειδαμπαρωνόμουν στο δωμάτιό μου και τραγουδούσα δυνατά Θεοδωράκη. Μέχρι που άρχισα να μαθαίνω για τα βασανιστήρια στο ΕΑΤ-ΕΣΑ και συνειδητοποίησα ότι ο πραγματικός αγώνας συμπεριλαμβάνει και τη θυσία – γι’ αυτό και ψιλογελάω σήμερα με τους περισσότερους σύγχρονους ακτιβιστές και «αγωνιστές». Ε, μετά ήρθαν και τα γεγονότα της Νομικής και του Πολυτεχνείου και οι απαντήσεις ήταν πλέον μπροστά στα μάτια μου, ακόμη και για ερωτήσεις που δεν είχαν καν τεθεί.
Ωστόσο, τη φράση σχετικά με τη χούντα που θεωρώ ιδιαίτερα χαρακτηριστική την άκουσα στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης (και δεν θυμάμαι από ποιον): «Η αισθητική της χούντας ήταν οι ψηλοί μπροστά, οι κοντοί πίσω». Αυτό με βοήθησε να συνειδητοποιήσω πόση αισθητική εμπεριέχει η ηθική.