Заһид Мәхмүди;«Кино төшерү – көн саен нәрсәдер өйрәнү ул»

За­һид Мәх­мү­ди бе­лән без Кук­ма­ра­га те­рә­леп үк утыр­ган Ман­за­рас авы­лын­да, язу­чы­ның ту­ып-үс­кән ни­ге­зен­дә оч­раш­тык. Бак­ча­сын­да иде За­һид абый. Зәң­гәр шак­мак­лы күл­мәк, киң чит­ле эш­лә­пә ки­гән. Нәкъ ме­нә чит ил ки­но­ла­рын­нан си­ке­реп ке­нә төш­кән фер­мер сы­ман. Ка­рал­ты-ку­ра­сы да га­дә­ти тү­гел – йорт-җир кал­ку­лык­ның өс­тен­дә, ә бак­ча тү­бән­гә тө­шеп ки­тә. Баш­ка бе­рәү бул­са, бә­рәң­ге­не дә зар­ла­нып кы­на утыр­тыр иде. Ә За­һид абый мон­да әле ны­гы­тып мал-ту­ар ас­рап ята: ара­та­лар­ның бер­сен­дә 6-7 кә­җә бул­са, икен­че­сен­дә ат­лар, өчен­че­сен­дә ишәк­ләр, дүр­тен­че­сен­дә дөя. Ба­шын бик вә­карь ге­нә юга­ры кү­тә­реп тор­ган чып-чын дөя, бе­лә­се­гез кил­сә!
– Кыш кө­не ниш­лә­тер­сез соң сез мо­ны? – дип со­рыйм За­һид абый­дан. Ни әйт­сәң дә, җы­лы як хай­ва­ны бит. Ә За­һид абый ел­мая.
– Бу сал­кын­га тү­зә тор­ган хай­ван.
Янә­шә­дә ге­нә та­гын ка­рал­ты тө­зе­леп ки­лә икән. Бо­ла­ры – кыш­ка аб­зар­лар.
– Дө­я­нең сө­те фай­да­лы ди­ләр. Тәм­ле дә. Са­вып эчеп ка­ра­дык. Ал­ла­ боер­са, озак­ла­мый та­гын бер дөя алып кай­та­чак­быз! Ишәк­ләр дә икәү ме­нә. Син бе­лә­сең­ме, без­нең ба­бай­лар элек ишәк ас­ра­ган бит. Ка­зан хан­лы­гын­да ишәк ас­рау бул­ган.
Тик язу­чы За­һид Мәх­мү­ди­нең ки­нәт дөя бе­лән ишәк ас­рый баш­ла­вы бо­рын­гы ба­бай­лар­га охшый­сы кил­гән­нән ге­нә тү­гел­дер. Та­гын бер мө­һим сә­бә­бе бар. Ки­но тө­ше­рү өчен ки­рәк бу­ла­чак алар. Язу­чы За­һид Мәх­мү­ди Кук­ма­ра­да «Мәх­мүд­фильм» ки­нос­ту­ди­я­се оеш­тыр­ган.
«Лом­бард»­ филь­мын­да
кук­ма­ра­лар уй­ный
Ми­не иң кы­зык­сын­дыр­ган те­ма – ки­нос­ту­дия оеш­ты­ру ту­рын­да сөй­лә­шеп уты­ра­быз.
– Яңа эш­кә то­ты­ну өчен, иң бе­рен­че, ко­ман­да ки­рәк, – ди За­һид абый. Аның ко­ман­да­сы ыша­ныч­лы: улы Фә­нис («Та­тарс­тан – Яңа га­сыр»­ те­ле­ви­де­ни­е­се жур­на­лис­ты Фә­нис Ка­мал ту­рын­да сүз ба­ра!), ки­ле­не Гү­зәл, ха­ты­ны Рә­ши­дә апа һәм башкалар...
– Ко­ман­да бул­гач, биз­нес-план ки­рәк­ме? – дип кы­зык­сы­нам мин.
– Тә­вәк­кәл­лек ки­рәк. Биз­нес-план­ны син бер­төр­ле тө­зи­сең, ә чын­бар­лык гел икен­че төр­ле бу­лып чы­га. Шу­ңа кү­рә, мин үзем, бе­лә­сең­ме, ниш­лим? Баш­та тә­вәк­кәл­ләп «ут­ка» ба­рып ке­рәм дә, ан­нан ин­де чы­гу юл­ла­рын эз­лим!
...Кыс­ка­сы, фильм өчен әсәр сай­лан­ган, сце­на­рий языл­ган, ка­ме­ра­лар, опе­ра­тор­лар әзер­лән­гән. Шун­нан ар­тист­лар­га чи­рат җит­кән. Без­нең та­тар ки­но­ла­рын­да ка­гый­дә бу­ла­рак те­атр ар­тист­ла­ры бе­лән та­ныл­ган җыр­чы­лар уй­ный. Ә «Мәх­мүд­фильм» баш­ка юл­ны сай­ла­ган – Кук­ма­ра­га кай­тып җир­ле ха­лык ара­сын­да кас­тинг үт­кәр­гән. Шу­ны да әй­тик – кук­ма­ра­лар ки­но тө­ше­рү иде­я­сен хуп­лап, яра­тып ка­бул ит­кән­нәр. За­һид абый бу ту­ры­да үзе бик ма­тур итеп сөй­ли: «Без­нең эш­кә бө­тен Ман­за­рас сок­ла­нып тор­ды...» – ди.
Ар­тист­лар да та­был­ган! Нин­ди ге­нә ар­тист­лар әле! Ми­ңа мон­таж­лан­ган, та­ма­ша­чы­га тәкъ­дим итү өчен әзер­лән­гән «Лом­бард» филь­мын кү­рер­гә на­сыйп бул­ды – үзеш­чән ар­тист­лар ки­но та­ләп­лә­ре­нә ту­ры ки­те­реп, шул­ка­дәр та­би­гый уй­ныйлар. Төп роль­дә За­һид Мәх­мү­ди үзе. Бу фильм За­һид Мәх­мү­ди ат­лы ак­тер­ны ачуы бе­лән ге­нә дә игъ­ти­бар­га ла­ек­тыр. Бү­ген без­дә мә­хәб­бәт ту­рын­да­гы се­ри­ал­лар өс­тен­лек итә. «Лом­бард» исә иде­я­се, эч­тә­ле­ге бе­лән дә яңа­лык бу­лыр­лык. Ло­то­рей­га ак­ча от­кан бер авыл агае лом­бард­ка на­мус җыя баш­лый. «Ак­ча өчен на­му­сым­ны кал­ды­рам» дип кул ку­ю­ның бер­ние дә юк ке­бек, бе­рен­че ка­раш­ка. Әм­ма уй­лап ка­ра­гыз әле бер, сез шу­ны бул­ды­ра алыр иде­гез ми­кән?
– Фильм­ны өч-дүрт ай буе кө­не-тө­не тө­шер­дек, – дип сөй­ли За­һид абый, – Кай­бер кү­ре­неш­ләр­не күп тап­кыр­лар тө­ше­рер­гә ту­ры кил­де.
Биш-алты ка­ме­ра бе­лән эш­ләү кадр­лар­ны сай­лап алу мөм­кин­ле­ге бир­гән, фильм­ның эш­лә­не­шен, би­зә­ле­шен ба­е­рак, кы­зык­лы­рак ит­кән. Ки­но тө­ше­рү­нең без әле кү­зал­лап та бе­те­рә ал­ма­ган үз тәр­тип-ка­гый­дә­лә­ре бар шул аның. Әй­тик, ки­но­га кон­церт кү­ре­не­ше ке­рер­гә ти­еш икән, ма­вы­гып кит­мәс­кә, аның эле­мент бу­ла­рак кы­на кул­ла­ны­лу­ын оныт­мас­ка ки­рәк. Ае­рым кадр­лар­ны фо­то­га тө­ше­реп ба­ру да урын­лы бу­ла, шу­лай эш­лә­мә­сәң, та­ма­ша­чы кү­зе­нә ча­лы­ныр­лык тө­гәл­сез­лек­ләр ки­тә. Ар­тист­лар­ны да гел күз уңын­да то­та­сы. Бер­се әнә кү­ңел­сез­лә­нер урын­да ел­мая, икен­че­се эш­лә­пә уры­ны­на кеп­ка ки­еп ку­яр­га мөм­кин... Ни­чек ке­нә бул­ма­сын, «Мәх­мүд­фильм» бу зур эш­не баш­ка­рып чык­кан – фильм «Ал­тын мөн­бәр» Ха­лы­к-
а­ра мө­сел­ман ки­но­фес­ти­ва­ле­нә тәкъ­дим ител­гән. Бел­геч­ләр нин­ди ге­нә бәя бир­сә­ләр дә, фильм та­тар ки­но сән­га­те­нә үзе­нең кы­зык­лы «по­чер­кы» бе­лән ке­реп ка­ла­чак. Ки­нос­ту­дия исә эшен дә­вам итә. «Мун­ча» филь­мы ин­де тө­ше­ре­леп бет­кән, ал­да мон­таж­лау эш­лә­ре. Озак­ла­мый Кук­ма­ра­да язу­чы­ның «Ә­че ба­лан» әсә­ре бу­ен­ча күп­се­ри­я­ле фильм тө­ше­рә­лә баш­лый.
Та­гын За­һид абый­ның үзе­нә сүз бир­сәк...
– Ки­но – без­нең иң авырт­кан җир, – дип сөй­ли ул, – Мин та­тар ки­но­сын әле ярым­буш ба­су итеп күз ал­ды­на ки­те­­рәм. Бү­ген бу «ба­су­да» зур-зур тө­зе­леш­ләр ба­рыр­га ти­еш. Фан­тас­тик фильм­нар, әки­ят­ләр, де­тек­тив... Хә­зер мә­дә­ни­ят-сән­гать ке­ше­лә­ре ге­нә тү­гел, га­ди та­ма­ша­чы да ях­шы ки­но­ны на­чар­дан ае­ра бе­лә. Шу­ңа кү­рә, та­тар­ча ки­но­ның бу­лу­ы­на гы­на сө­е­неп уты­рыр чак үт­те. Ки­но тө­ше­рү өчен бе­рен­че чи­рат­та житди, сал­лы идея, кы­зык­лы сце­на­рий ки­рәк – мон­да мин кыт­лык күр­мим, без­дә ях­шы әсәр­ләр бар. Та­ри­хи фильм­нар да эш­ләр­гә бу­ла – та­тар­ның та­ри­хы шул­ка­дәр бай. Ях­шы ки­но тө­ше­рү өчен тех­ник мөм­кин­лек­ләр дә зур. Алар­дан фай­да­ла­ныр­га гы­на ки­рәк. Ә бу зур хез­мәт со­рый. Без үзе­без Мәс­кәү, Санк-Пе­тер­бург ки­нос­ту­ди­я­лә­рен­дә бу­лып кайт­тык, кай­бер бел­геч­ләр­нең үз­лә­рен би­ре­гә ча­кы­рыр­га ту­ры кил­де. Кыйм­мәт­ле за­ман­ча ап­па­ра­ту­ра­лар бул­дыр­дык. Бер ка­ме­ра алып ки­леп ку­еп: «Әй­дә­гез, егет­ләр, уй­на­гыз, ә мин сез­не тө­ше­рәм», дип ке­нә ки­но сән­га­тен үс­те­реп бул­мый. Та­тар фильм­на­ры җи­ңел кул­дан, ашык-по­шык тү­гел, бар­лык тех­ник мөм­кин­лек­ләр­дән фай­да­ла­нып, җи­ре­нә җит­ке­реп әзер­лә­нер­гә ти­еш. Без­нең бу баш­лан­гыч кон­ку­рент­лар­ны уя­ту, куз­га­ту өчен дә ки­рәк.
Ба­ла­чак хы­я­лы хы­ял
бу­лып кы­на кал­ма­сын
За­һид абый ба­ла­ча­гын­да... ки­тап укыр­га ярат­кан. Хә­зер бу сә­ер бу­лып то­е­лыр­га мөм­кин, әм­ма бү­ген ба­ла­лар компь­ю­тер­га ни­чек мө­киб­бән бул­са, без нәкъ шу­лай ма­тур әдә­би­ят­тан ае­рыл­гы­сыз идек бит. Әни­ләр ачу­ла­на баш­ла­са, ка­чып, За­һид абый әйт­кән­чә, юр­ган ас­тын­да фо­нарь ян­ды­рып бул­са да укый идек.
Бер­ва­кыт аның кул ас­ты­на «Ос­та­кул һәм ка­ран­даш» хи­кә­я­се ки­леп эләк­кән. Хи­кә­ят­тә­ге ка­ран­даш тыл­сым­лы, ул яса­ган рә­сем­нәр чын­га әве­ре­леп ба­ра икән. Бер­ва­кыт хи­кә­я­нең ге­рое – яшүс­мер ма­лай сте­на­га шә­һәр, ер­га­нак, мор­җа­сын­нан тө­тен чы­гып тор­ган ике кат­лы агач йорт ясап куй­ган.
– Эх, яшә­сәм иде шә­һәр­дә, ме­нә шу­шын­дый ер­га­нак­та, агач йорт­та, дип те­лә­гән идем мин шул чак­та, – дип сөй­ли За­һид абый. – Ыша­на­сыз­мы, дис­тә ел­лар­дан соң ми­ңа, чын­нан да, Ка­зан­ның нәкъ ур­та­сын­да, ер­га­нак­та, ике кат­лы агач йорт­та яшәр­гә ту­ры кил­де...
Бу, әл­бәт­тә, үзе­нә кү­рә бер мис­ти­ка. Лә­кин За­һид абый­ның бу хак­та сөй­лә­ве оч­рак­лы тү­гел­дер. Ма­лай­лар-кыз­лар мог­җи­за­га һәм иң зур хы­ял­ла­ры­ның да тор­мыш­ка ашу­ы­на ыша­ныр­га ти­еш. Юк, алай гы­на да тү­гел. Хы­ял­ла­рын тор­мыш­ка ашы­рыр­га ом­ты­лыр­га ти­еш алар! Мин­нән бул­мый, дип уй­лар­га яра­мый. За­һид абый сүз­лә­ре бе­лән әйт­сәк: «Бул­дык­сыз ке­ше­ләр юк, ял­кау­лар һәм кур­как­лар гы­на бар». Ди­мәк, ба­ры­сы да үзе­без­дән то­ра!

Заһид Мәхмүди язмага керми калган кызыклы фикерләре;

«Дан-шөһрәт ар­тын­нан ча­бу – акыл­сыз­лык. Ул ту­ры­да гел оны­тып, ха­лык­ка ки­рәк­ле, фай­да­лы эш баш­ка­ру ту­рын­да уй­лар­га ки­рәк...»
«Бе­тә­без бит ин­де егет­ләр!» – дип сөй­лә­нү­че­ләр­не ярат­мыйм мин. «Тел бе­тә», – дип «аһ» итү­че­ләр­не ярат­мыйм. Бет­ми­без. Ми­нем ба­ла­лар рус мәк­тә­бен­дә укы­ды­лар (ул ва­кыт­та Ка­зан­да та­тар мәк­тәп­лә­ре си­рәк иде), шу­ңа ка­ра­мас­тан, та­тар те­лен­дә рә­хәт­лә­неп сөй­лә­шә­ләр. Дәү­лә­тең си­не ке­ше­гә са­на­мый икән, син үзең кеч­ке­нә ге­нә дәү­ләт бул. Бер­ни­гә ка­ра­мый­ча, бер­кем­гә ияр­ми­чә шун­да үз тәр­тип­лә­рең­не ур­наш­тыр...»
«Нин­ди дә бул­са эш­кә то­ты­ну өчен, ара­да бер «җү­ләр» бу­лыр­га ти­еш. Бө­тен шик-шөб­һә­ләр­не чит­кә ку­еп, кал­ган­нар­ны үз ар­тын­нан ияр­тер­лек, бул­мас­тай ке­бек то­ел­ган нәр­сә­гә дә җиң сыз­га­нып то­ты­ныр­лык акыл­лы җү­ләр. Зур эш­ләр­не шу­лар баш­лый».
«Мин үзем­не бай ке­ше­гә са­на­мыйм, мин те­лә­гән оч­рак­та мак­са­ты­на ире­шә ала тор­ган ке­ше. Бу – бик ки­рәк сый­фат...

Автор фотолары.