«Για ένα κομμάτι ψωμί»*

Σήμερα, λέει, είναι η Παγκόσμια Ημέρα Τροφίμων και Ψωμιού. Και τα δύο είναι μεγάλα κεφάλαια της προσωπικής μου μυθολογίας, «χορεύει» το φαγητό με τις φοβίες μου, πυροδοτεί αναμνήσεις, αναμοχλεύει το συναίσθημά μου – και όχι βέβαια επειδή είμαι φαγού και ψωμού.

Πρώτα απ’ όλα διότι είμαι παιδί παιδιού της Κατοχής. Και στα μικράτα μου δεν είχαν διαδοθεί ακόμη οι παιδαγωγικές μέθοδοι που απαγορεύουν τραυματικές αφηγήσεις. Μεγάλωσα λοιπόν με ιστορίες πείνας.

Η μάνα μου και η γιαγιά μου μού έλεγαν για εκείνη τη σπαρακτική κραυγή «Πεινάω» που ακουγόταν στους δρόμους της Σύρου, για τους αποστεωμένους νεκρούς που μετέφεραν σε πόρτες, καθώς δεν υπήρχαν αρκετά φέρετρα. Και αυτά, για να φάω όλο το φαγητό μου.

«Αν δεν το φας, μπορεί να ξαναγίνει Κατοχή», ήταν η αιωρούμενη απειλή, ούτε τιμωρία ούτε τίποτα άλλο. Κι εγώ το δόλιο έτρωγα, από φόβο, ακόμη και την ψαρόσουπα που σιχαινόμουν και συγχρόνως έκλαιγα και έπεφταν τα δάκρυά μου στη σούπα και γευόμουν ψαρόσουπα με δάκρυα, απορώντας συγχρόνως πώς είναι δυνατόν η παγκόσμια ειρήνη να εξαρτάται από τον ουρανίσκο μου. Τραύμα; Δεν ξέρω. Πάντως η ψαρόσουπα εξακολουθεί να είναι από τα ελάχιστα φαγητά που απεχθάνομαι.

Οταν μεγάλωσα και άρχισα τις λογοτεχνικές ανιχνεύσεις, οι αναφορές στο φαγητό, ειδικά στο αρχέγονο ψωμί, μου προκαλούσαν μια ιδιαίτερη συγκινησιακή φόρτιση. Διάβαζα και ξαναδιάβαζα το απόσπασμα από τον «Γιούγκερμαν», όπου ο Καραγάτσης περιγράφει το διάλειμμα των εργατών στο εργοστάσιο των Σκλαβογιάννηδων.

Εκεί που λέει πως άνοιγαν τις πετσέτες με το κολατσιό τους. Λίγες ελιές, ένα κρεμμύδι «…και ψωμί, πολύ ψωμί, για να χορτάσουν τη μεγάλη, την αιώνια πείνα τους». Σαν να ήταν το ψωμί κάτι ιερό, κάτι που έρχεται από τους αιώνες, μαζί με την πείνα των ανθρώπων. Τότε ήταν που ένιωσα ακόμη μεγαλύτερο σεβασμό για τους Ηπειρώτες που, εκτός πολλών άλλων, γέμισαν την Ελλάδα με τους φούρνους τους. Και όταν πρέπει να πετάξω ψωμί – διότι ψωμί είναι, μπορεί να χαλάσει, να μουχλιάσει, να ξεραθεί –, το φιλάω πριν. Σαν να το προσκυνώ και να του ζητάω συγγνώμη.

Ε, μετά μεγάλωσα κι άλλο και άφησα πίσω μου τους παιδικούς και εφηβικούς συνειρμούς. Διαπίστωσα την πολιτιστική και πολιτισμική διάσταση του φαγητού σε μια μεγάλη γκάμα αναφορών. Από τον Μυστικό Δείπνο, την πιο γνωστή, ίσως, απεικόνιση παγκοσμίως που αναπτύσσεται γύρω από ένα τραπέζι, έως «Το μεγάλο φαγοπότι» του Μάρκο Φερέρι και το σύνθημα που, για να αναδείξει την παιδεία και την ελευθερία ως βασικές προϋποθέσεις για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, τις βάζει μαζί με το ψωμί, τη στοιχειώδη τροφή.

Ψάρι σε κλουβί

Αν αρχίσω να γράφω για το πώς αναπτύχθηκε η σύγχρονη μυθολογία του φαγητού, πώς επηρέασε την οικονομία, την επιχειρηματικότητα και την αγορά εργασίας, πώς το τυλιγμένο σε αλουμινόχαρτο κολατσιό έγινε φαγητοδοχείο, αφού έκανε στάση σε coffee break spots, πώς το τσιτσί έγινε κοπή αργής ωρίμασης και το σαντουίτς (με τον τόνο στη λήγουσα), που έλεγαν κάποτε στα τοστάδικα, sando, θα ήθελα τρεις σελίδες εφημερίδας.

Το θέμα είναι ότι κάποια στιγμή το φαγητό – κι ενώ οι επισιτιστικές κρίσεις εξακολουθούν να στοιχειώνουν τον πλανήτη μας – έγινε μόδα και ακολούθησε την ηθική της. Χάνοντας ίσως τη δική του. Που δεν έχει να κάνει μόνο με τη διαχείριση των υπολειμμάτων ή τις πηγές του, αλλά και με τη σχέση μας μαζί του. Δηλαδή, οι ξωμάχοι της Θεσσαλίας που φωτογράφιζε ο Τάκης Τλούπας και που με μια ανεπαίσθητη κίνηση προσπαθούσαν να κρύψουν από τον φακό το φτωχικό προσφάι τους, αποπνέουν μεγαλύτερη αρχοντιά από τις ινσταγκραμικές λήψεις πολυτελών εδεσμάτων.

Παρ’ όλα αυτά, το ότι σήμερα μιλάμε για την τιμή της φέτας είναι σκληρό. Και θυμάμαι ότι, τα πρώτα χρόνια της κρίσης, η εικόνα που με είχε πληγώσει περισσότερο ήταν κονσέρβες τόνου, σε κάποιο σουπερμάρκετ, μέσα σε μεταλλικό προστατευτικό – ψάρι σε κλουβί, δηλαδή, που ξεκλείδωνε μόνο στο ταμείο. Για να μην τις κλέβουν. Οπως οι σαλταδόροι τις γερμανικές κονσέρβες από τα κατοχικά καμιόνια.

*Τίτλος τραγουδιού των Χάρη και Πάνου Κατσιμίχα