Η Άγκυρα ζητά γραπτή «ενημέρωση» για το καλώδιο – Επαφές Meridiam με Τούρκους
Ο Οκτώβριος ανοίγει με δύο νέα πεδία τριβής στις ελληνοτουρκικές σχέσεις – το επικείμενο νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα» και την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ –, με το καλώδιο του Great Sea Interconnector (GSI) να αποτελεί το πρώτο τεστ για το πώς θα αποτυπωθεί στην πράξη η περίφημη «συναίνεση» του Αιγαίου και τι θα αποκαλύψει για τις ευρύτερες επιδιώξεις της Αγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Στην περίπτωση του καλωδίου, η απόσταση ανάμεσα στις δύο πρωτεύουσες αποτυπώνεται ήδη στο λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί η κάθε μία: εκεί όπου η ελληνική πλευρά μιλά για «γνωστοποίηση», η τουρκική ζητεί προηγούμενο «συντονισμό». Η Άγκυρα δηλώνει ότι δεν αντιτίθεται στην πόντιση, συνδέει όμως τις εργασίες στις περιοχές που διεκδικεί ως «δική της» υφαλοκρηπίδα με μια διαδικασία που υπερβαίνει την απλή ναυτική αναγγελία (Navtex) και περιλαμβάνει γραπτή συνεννόηση με την Αθήνα.
Τι ζητά η Άγκυρα
Το περίγραμμα αυτής της απαίτησης έδωσε το ίδιο το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ήδη δύο φορές, στις 24 Σεπτεμβρίου και την 1η Οκτωβρίου. Πόντιση καλωδίων, αγωγών και επιστημονικές έρευνες στις επίμαχες περιοχές, υποστήριξε, «πρέπει να συντονίζονται εκ των προτέρων με την Τουρκία ως παράκτιο κράτος».
Η αποφυγή της λέξης «άδεια» δεν αίρει, ωστόσο, τη διαφορά προσέγγισης. Η τουρκική διατύπωση συνοδεύεται από προειδοποίηση αποφυγής δραστηριοτήτων που παρακάμπτουν τα – κατά την έκφρασή της – δικαιώματα και συμφέροντα της Αγκυρας, ενώ, από την άλλη, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών αναφέρεται σε «γνωστοποίηση», χωρίς αίτημα συναίνεσης. Η διάσταση αφορά, συνεπώς, στον τρόπο με την οποία ζητείται η επικοινωνία.
«Όλα γραπτώς»
Τι σημαίνει στην πράξη αυτή η διαφορά μεταξύ «γνωστοποίησης» και «συντονισμού» το εξηγούν ανώτατες τουρκικές πηγές, που μιλούν στα «ΝΕΑ», περιγράφοντας τη διαδικασία που η Αγκυρα αναμένει να ακολουθηθεί. Σύμφωνα με αυτές, η επικοινωνία διέρχεται από τα υπουργεία Εξωτερικών των εμπλεκόμενων χωρών, της Ελλάδας και της Γαλλίας, ενώ ιδιαίτερο ρόλο για την ενημέρωση και την κατάθεση των συντεταγμένων παίζει και η ίδια η γαλλική εταιρεία Meridiam, το πλοίο της οποίας αναμένεται να αναλάβει τις εργασίες.
Το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι, σύμφωνα με την τουρκική στρατιωτική περιγραφή, η διαδικασία πρέπει να είναι γραπτή. Δεν υπάρχει γραμμένος ένας τέτοιος κανόνας στο διεθνές δίκαιο που να μιλάει για «άδεια». «Αλλά υπάρχει πρακτική», όπως αναφέρει η τουρκική πηγή στα «ΝΕΑ».
Αντίστοιχα, ο Μουράτ Γιλντίζ, διευθυντής σύνταξης του Bosphorus News, μεταφέρει από άλλες υψηλόβαθμες στρατιωτικές πηγές την απαίτηση για written exchange. Η γραπτή ανταλλαγή, κατά την περιγραφή του, αφορά όλους τους εμπλεκομένους, επομένως και την Ελλάδα και τη Γαλλία, πέραν της εταιρείας.
«Δεν ζητάμε άδεια, ζητάμε ενημέρωση»
Εδώ, ωστόσο, η τουρκική επιχειρηματολογία αποκτά μια αξιοσημείωτη λεκτική μετατόπιση. Οταν τίθεται ευθέως το ερώτημα εάν πρόκειται για αίτηση άδειας, η απάντηση των τουρκικών στρατιωτικών πηγών είναι κατηγορηματική: «Όχι αίτηση. Ενημέρωση. Θα πρέπει να ενημερώσουν γραπτώς», χωρίς να διευκρινίζεται, αν η απλή έκδοση Navtex καλύπτει την τουρκική απαίτηση.
Η τουρκική πλευρά εισάγει παράλληλα τον όρο mutabakat, δηλαδή «consensus/συναίνεση», περιγράφοντας τη διαδικασία ως γνωστοποίηση της διαδρομής και επακόλουθη τουρκική απάντηση ότι δεν υπάρχει αντίρρηση.
Οι τουρκικές πηγές θεμελιώνουν την επιχειρηματολογία τους σε πρακτικές αμοιβαίας ενημέρωσης στη Μαύρη Θάλασσα, τις οποίες επικαλούνται και για την περιοχή ανατολικά της Ρόδου, παρά τη διαφορετική πρόβλεψη του άρθρου 79 της UNCLOS για συγκατάθεση του παράκτιου κράτους μόνο σε περίπτωση αγωγών, αλλά όχι για καλώδια.
Στο πλαίσιο αυτής της προπαρασκευαστικής συνεννόησης οι ίδιες πηγές τοποθετούν τη Meridiam. Κατά τις πληροφορίες, η γαλλική εταιρεία βρίσκεται ήδη έμμεσα σε επαφή με την τουρκική πλευρά για την πόντιση, πριν εκδοθούν οι ελληνικές και κυπριακές Navtex. Κατά την εκδοχή των τουρκικών πηγών, οι προπαρασκευαστικές επαφές έχουν ήδη αρχίσει, χωρίς, ωστόσο, να αποσαφηνίζεται ακόμη το εύρος της συνεννόησης μεταξύ Αθήνας, Αγκυρας και Παρισιού.
Ο «φόβος» της Τουρκίας
Το επιχείρημα που προβάλλεται για την απαίτηση της πρότερης γραπτής «συνεννόησης» με την Αθήνα αφορά την πολιτική παρακαταθήκη της πόντισης. Η Αγκυρα, σύμφωνα με τον Μουράτ Γιλντίζ, εκφράζει την ανησυχία ότι η Αθήνα θα παρουσιάσει στην κοινή της γνώμη τη διέλευση ως αναγνώριση της ελληνικής υφαλοκρηπίδας από την Τουρκία. Η έγγραφη συνεννόηση προορίζεται, όπως εξηγεί, να αποκλείσει ερμηνείες αναγνώρισηςτουρκια κυριαρχικών δικαιωμάτων ή δημιουργίας νέων τετελεσμένων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το προηγούμενο του Blue-Raman
Η Αγκυρα άρχισε από το 2020 να προβάλλει εντονότερα την απαίτηση για προηγούμενο «συντονισμό» σε τέτοιου είδους δραστηριότητες, στον απόηχο του τουρκολιβυκού μνημονίου του Νοεμβρίου 2019. Τον Μάρτιο του 2020, η Τουρκία γνωστοποίησε στον ΟΗΕ τις συντεταγμένες των εξωτερικών ορίων της υφαλοκρηπίδας που διεκδικεί, ενώ το καλοκαίρι ακολούθησε η κρίση του «Oruc Reis», με επίκεντρο την επήρεια του Καστελλόριζου και των άλλων ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες. Εκτοτε, η Αγκυρα προβάλλει τη δική της «συναίνεση» ως προϋπόθεση για δραστηριότητες στις συγκεκριμένες περιοχές.
Στην πόντιση καλωδίων, ως προηγούμενο «συνεννόησης» επικαλείται συχνά τις εργασίες για το τηλεπικοινωνιακό σύστημα Blue-Raman το 2024. Το ιταλικής σημαίας «Teliri» εργάστηκε νότια της Ρόδου και ανατολικά της Κρήτης, σε περιοχή για την οποία είχαν εκδοθεί επικαλυπτόμενες αναγγελίες: η ελληνική NAVWARN την προσδιόριζε ως «ελληνική υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ», ενώ οι τουρκικές NAVTEX 0592/24 και 0615/24 ως «υφαλοκρηπίδα Τουρκίας».
Η Άγκυρα παρουσίασε την ολοκλήρωση των εργασιών ως αποτέλεσμα συντονισμού και δικής της έγκρισης, ευχαριστώντας Ελλάδα και Ιταλία για τη συνεργασία τους. Δεν έχει, ωστόσο, παρουσιαστεί επίσημη άδεια, πρωτόκολλο ή συμφωνία που να τεκμηριώνει ότι η Αθήνα ή η Ρώμη ζήτησαν τουρκική άδεια ή αναγνώρισαν τουρκική υφαλοκρηπίδα. Η επίκληση του περιστατικού ως προηγουμένου συναίνεσης παραμένει, συνεπώς, τουρκική ερμηνεία της έκβασής του και μάλιστα επιτακτική.
Το προηγούμενο του «Nautical Geo»
Η Άγκυρα προβάλλει, επίσης, ως «προηγούμενο» και την υπόθεση του «Nautical Geo» το 2021, παρουσιάζοντας την έκβασή της ως επιβεβαίωση της θέσης της περί προηγούμενου συντονισμού. Το πλοίο έφερε σημαία Μάλτας, με πλοιοκτήτρια εταιρεία στην Ιταλία. Το τουρκικό υπουργείο Αμυνας ανέφερε διπλωματικές ενέργειες προς αμφότερες τις χώρες και εξέδωσε NOTMAR και NAVTEX την 1η Οκτωβρίου. Δεν τεκμηριώνεται, ωστόσο, από τις διαθέσιμες επίσημες πηγές ότι αυτές αποδέχθηκαν την τουρκική απαίτηση. Το Αναντολού, αντιθέτως, μετέδωσε παρέμβαση του τουρκικού ναυτικού και απομάκρυνση του πλοίου από την επίμαχη περιοχή: έκβαση που η Αγκυρα επικαλείται ως επιτυχία, χωρίς να αποδεικνύει συναίνεση της Μάλτας ή της Ιταλίας στη διαδικασία.
Το πραγματικό διακύβευμα
Στην πράξη η διαφωνία δεν αφορά απλώς το αν θα σταλεί ή όχι μια ενημέρωση στην Άγκυρα. Αφορά επίσης ποιος θα ενημερώσει ποιον, με ποια ιδιότητα και με ποια διατύπωση.
Η Αγκυρα περιγράφει μια διαδικασία γραπτής ανταλλαγής και συναίνεσης. Το ερώτημα για την Αθήνα αντίστοιχα είναι, αν τελικά η διαδικασία θα αποτυπωθεί ως τεχνική γνωστοποίηση μιας δραστηριότητας ή ως διαδικασία που μπορεί να ερμηνευθεί ως τουρκική συναίνεση.
Η σημασία της διατύπωσης υπερβαίνει, ωστόσο, τη συγκεκριμένη συνεννόηση για το καλώδιο. Αγγίζει το ευρύτερο ερώτημα αν η επιμονή της Άγκυρας στον «συντονισμό» αποβλέπει στην παγίωση μιας πρακτικής, βάσει της οποίας η τουρκική συμμετοχή και η συναίνεση θα καθίστανται προϋποθέσεις για την υλοποίηση έργων στην Ανατολική Μεσόγειο. Εφόσον εδραιωνόταν μια τέτοια πρακτική θα μπορούσε να προσδώσει στις τουρκικές αξιώσεις έρεισμα στο πεδίο, παρακάμπτοντας διεθνείς κανόνες και συμφωνίες. Η διαχείριση της υπόθεσης του GSI αποκτά, επομένως, βαρύτητα και για το πλαίσιο εντός του οποίου θα συζητηθούν κι άλλες εκκρεμότητες της Ανατολικής Μεσογείου.