Η φωτιά σβήνει, ο καπνός μένει: Οι 100.000 «αόρατοι» θάνατοι κάθε χρόνο
Πως μια φυσική καταστροφή μετατρέπεται σε διασυνοριακή υγειονομική απειλή που κοστίζει χιλιάδες ανθρώπινες ζωές κάθε χρόνο.
Τα ακραία επεισόδια καπνού από δασικές πυρκαγιές έχουν τριπλασιαστεί από τη δεκαετία του 1990. Τα μικροσωματίδια ταξιδεύουν σε τεράστιες αποστάσεις, περνούν στην κυκλοφορία του αίματος και μετατρέπουν μια φυσική καταστροφή σε διασυνοριακή υγειονομική απειλή.
Η νέα έκθεση του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO), η οποία δημοσιεύθηκε με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Καθαρού Αέρα, προειδοποιεί ότι η κλιματική αλλαγή και η ατμοσφαιρική ρύπανση ενισχύουν η μία την άλλη.
Όταν οι φλόγες υποχωρούν, οι κάμερες απομακρύνονται και οι κάτοικοι επιστρέφουν στις καμένες περιοχές, η πυρκαγιά θεωρείται συνήθως ότι έχει τελειώσει. Ωστόσο, ένα λιγότερο ορατό κομμάτι της καταστροφής μπορεί να παραμένει στην ατμόσφαιρα για ημέρες, να μεταφέρεται σε αποστάσεις εκατοντάδων ή και χιλιάδων χιλιομέτρων και να επηρεάζει ανθρώπους που δεν είδαν ποτέ τη φωτιά. Αυτό είναι ο καπνός.
Τα ακραία επεισόδια καπνού από πυρκαγιές έχουν τριπλασιαστεί παγκοσμίως από τη δεκαετία του 1990 και, σύμφωνα με μελέτη που επικαλείται ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός, ενδέχεται να συνδέονται με σχεδόν 100.000 πρόσθετους θανάτους ετησίως κατά την περίοδο 2010–2018. Ο πραγματικός απολογισμός μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερος.
Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι τα καθιερωμένα μοντέλα αξιολόγησης της ποιότητας του αέρα δεν αποτυπώνουν πάντοτε την αυξημένη τοξικότητα του καπνού. Επιδημιολογική μελέτη που περιλαμβάνεται στην έκθεση δείχνει ότι τα συμβατικά μοντέλα, τα οποία βασίζονται στη συνολική συγκέντρωση των αιωρούμενων σωματιδίων PM2.5, μπορεί να υποεκτιμούν έως και κατά 93% τη θνησιμότητα που αποδίδεται ειδικά στις δασικές πυρκαγιές.
Τι εισπνέουμε όταν μυρίζει καμένο
Ο καπνός μιας πυρκαγιάς, σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν αποτελείται μόνο από στάχτη. Είναι ένα σύνθετο μείγμα αερίων, αιθάλης και εξαιρετικά μικρών σωματιδίων που απελευθερώνονται όταν καίγονται δέντρα, χαμηλή βλάστηση, κτίρια, οχήματα και τεχνητά υλικά. Όταν οι φλόγες εισέρχονται σε κατοικημένες ή βιομηχανικές περιοχές, στο μείγμα μπορούν να προστεθούν τοξικά μέταλλα, αμίαντος και άλλες επικίνδυνες χημικές ενώσεις.
Τη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλούν τα PM2.5, σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 2,5 μικρόμετρα. Είναι τόσο μικρά ώστε μπορούν να φτάσουν βαθιά στους πνεύμονες και από εκεί να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος. Η έκθεση μπορεί να προκαλέσει βήχα, ερεθισμό των ματιών και του λαιμού, πονοκέφαλο, συριγμό και δυσκολία στην αναπνοή. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις συνδέεται με κρίσεις άσθματος, θωρακικό πόνο, καρδιακές αρρυθμίες, εισαγωγές σε νοσοκομεία και πρόωρους θανάτους.
Πιο ευάλωτοι είναι οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη και τα παιδιά, οι έγκυες, όσοι πάσχουν από καρδιαγγειακά ή αναπνευστικά νοσήματα, οι πυροσβέστες και όσοι εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους. Υπάρχει, όμως, και κοινωνική διάσταση: οι άνθρωποι που ζουν σε κατοικίες με ανεπαρκή μόνωση ή χωρίς αποτελεσματικό εξαερισμό και φιλτράρισμα του αέρα δυσκολεύονται περισσότερο να προστατευθούν.
Η απόσταση από το μέτωπο δεν εγγυάται ασφάλεια. Οι αέριες μάζες μπορούν να μεταφέρουν τον καπνό πάνω από πόλεις, χώρες και θάλασσες. Έτσι, μια περιοχή με περιορισμένες τοπικές εκπομπές μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να βρεθεί αντιμέτωπη με επιβαρυμένη ατμόσφαιρα εξαιτίας μιας πυρκαγιάς πολύ μακριά.
Το φετινό καλοκαίρι προσέφερε ένα χαρακτηριστικό ευρωπαϊκό παράδειγμα. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Παρακολούθησης της Ατμόσφαιρας Copernicus, οι μεγάλες πυρκαγιές στη Γαλλία και στην Ισπανία εξέθεσαν εκατομμύρια ανθρώπους σε εξαιρετικά κακή ποιότητα αέρα. Οι εκπομπές από τις γαλλικές πυρκαγιές κινήθηκαν σε επίπεδα συγκρίσιμα ή υψηλότερα από εκείνα των ακραίων ετών 2022 και 2023, ενώ και στην Ισπανία βρέθηκαν πολύ πάνω από τον εποχικό μέσο όρο.
Ανάλογη εικόνα καταγράφηκε στη Γερμανία και στο Βέλγιο, όπου καπνός από μεγάλες πυρκαγιές επηρέασε περιοχές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Στην Ελλάδα, το Copernicus παρακολούθησε τις σημαντικές πυρκαγιές της Δυτικής Αττικής κατά τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο, με τα νέφη καπνού να μεταφέρονται κυρίως προς τη Μεσόγειο. Μέχρι τις 19 Αυγούστου είχαν καεί περισσότερα από 616.000 εκτάρια στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπερδιπλάσια έκταση από τον μέσο όρο της αντίστοιχης περιόδου.
Ο φαύλος κύκλος της υπερθέρμανσης
Η κλιματική αλλαγή δεν προκαλεί από μόνη της κάθε πυρκαγιά, δημιουργεί όμως ευνοϊκότερες συνθήκες για την ταχεία εξάπλωση και την αυξημένη έντασή της. Παρατεταμένοι καύσωνες, ξηρότερα εδάφη, μειωμένη υγρασία και αφυδατωμένη βλάστηση μετατρέπουν μεγάλες εκτάσεις σε εύφλεκτη ύλη.
Ο Ιούνιος και ο Ιούλιος του 2026 ήταν, μαζί, το θερμότερο αντίστοιχο δίμηνο που έχει καταγραφεί στη Δυτική Ευρώπη. Όπως επισημαίνει το Copernicus, οι μεγαλύτερες και εντονότερες πυρκαγιές παράγουν περισσότερο καπνό και τον εκτοξεύουν ψηλότερα στην ατμόσφαιρα, επιτρέποντάς του να ταξιδεύει μακρύτερα και να υποβαθμίζει την ποιότητα του αέρα σε ολόκληρες περιφέρειες.
Η αντιμετώπιση της νέας απειλής απαιτεί, επομένως, περισσότερα από την κατάσβεση των μετώπων. Χρειάζονται έγκαιρες προειδοποιήσεις για την πορεία του καπνού, πυκνότερα δίκτυα μέτρησης, ενημέρωση των ευάλωτων ομάδων και ενσωμάτωση της ποιότητας του αέρα στα σχέδια πολιτικής προστασίας.
Για τους πολίτες, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνιστά παρακολούθηση των επίσημων ενημερώσεων, περιορισμό των εξωτερικών δραστηριοτήτων, κλειστά παράθυρα όταν η ατμόσφαιρα είναι επιβαρυμένη και χρήση σωστά εφαρμοσμένης μάσκας FFP2 ή N95 όταν η έξοδος είναι απαραίτητη.