Οταν η μαζική δημοκρατία αλλάζει τους κανόνες της διεθνούς πολιτικής
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ συνοδεύθηκε από την παραβίαση της κρατικής κυριαρχίας της Βενεζουέλας και τη σύλληψη/απαγωγή του προέδρου της, Νικολάς Μαδούρο, την εκδήλωση πρόθεσης «διεκδίκησης» από τη Δανία της Γροιλανδίας, την αρχικώς επαμφοτερίζουσα στάση των ΗΠΑ στον πόλεμο της Ουκρανίας, τις εχθροπραξίες – από κοινού με το Ισραήλ – κατά του Ιράν, την επανειλημμένα επικριτική στάση της δυτικής υπερδύναμης απέναντι στους ευρωπαίους συμμάχους της στο ΝΑΤΟ, την αμφισβήτηση της σημασίας και του ρόλου της Ευρωπαϊκής Ενωσης στον σημερινό κόσμο και, γενικότερα, την απαξιωτική στάση των Αμερικανών έναντι πολλών θεσμών της αποκαλούμενης μεταπολεμικής «φιλελεύθερης δυτικής τάξης», στη δημιουργία της οποίας τον πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξαν οι ίδιες οι ΗΠΑ και στην αξία της οποίας βαθύτατα πιστεύουν οι θεωρητικοί του θεσμικού φιλελευθερισμού στις διεθνείς σχέσεις, όπως, π.χ., ο G. J. Ikenberry.
Ακόμη, συχνά αμφισβητείται έμπρακτα η αξία της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ενώ ο επικεφαλής της ηγέτιδος δύναμης της Δύσης επιδεικνύει μεγαλύτερο σεβασμό σε ηγέτες απολυταρχικών ή ημι-απολυταρχικών κρατών, όπως ο Πούτιν, ο Σι Τζινπίνγκ, ο Ερντογάν, κ.ά., παρά σε πρωθυπουργούς κρατών-μελών της δημοκρατικής Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπως ο Μερτς και, μέχρι πρότινος, ο Στάρμερ.
Οι οπαδοί του ρεαλισμού ή, πιο ορθά, της πολιτικής της ισχύος (Machtpolitik), θα υποστηρίξουν ότι η συμπεριφορά του υπαγορεύεται αποκλειστικά από τις γεωπολιτικές επιδιώξεις της Αμερικής και τα οικονομικά της συμφέροντα. Ορισμένοι θα προσθέσουν ότι αυτοί ήταν πάντοτε οι κανόνες διεξαγωγής της διεθνούς πολιτικής και η μόνη διαφορά είναι ότι, επί Τραμπ, η γλώσσα της διπλωματίας έγινε πιο κυνική, αποκαλύπτοντας πλήρως τη στρατιωτική και, πιο έντονα πλέον, την εμπορευματική λογική των συμφωνιών που συνάπτονται μεταξύ των εκουσίως ή ακουσίως «συμβαλλόμενων» μερών.
Απόπειρες ερμηνείας
Και τα προβλήματα δεν σταματούν εκεί. Ο γεωπολιτικός αναλυτής Robert Kaplan στο βιβλίο του «Waste Land – A World In Permanent Crisis» υποστηρίζει ότι οι ιδιαίτερες προκλήσεις του 21ου αιώνα, όπως οι πανδημίες, η ύφεση, η μαζική μετανάστευση, ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων, η αστικοποίηση, η τεχνολογική διασύνδεση και η ψηφιακή διαδικτύωση δημιουργούν τις προϋποθέσεις μιας «παγκόσμιας Βαϊμάρης», οπότε πρέπει να προφυλαχθούμε από τον κίνδυνο μια ενδεχόμενη καταστροφή σε μια χώρα να προκαλέσει χάος που θα μετατραπεί σε παγκόσμια κρίση.
Μένοντας στο ζήτημα της μαζικής μετανάστευσης, ο Christopher Hill σε ένα άλλο βιβλίο του, με τίτλο «The National Interest In Question – Foreign Policy In Multicultural Societies», θέτει το κρίσιμο ερώτημα για το περιεχόμενο που οφείλει να έχει η έννοια του εθνικού συμφέροντος σε κράτη με πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Υποστηρίζει ότι, κατά τη διαμόρφωση του εκάστοτε περιεχομένου του, πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψιν και οι «ευαισθησίες» πολιτών με ξενική καταγωγή απέναντι στα κράτη προέλευσής τους.
Στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης υιοθετεί, μάλιστα, μια κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στην πολυπολιτισμικότητα (multiculturality) και τον πολυπολιτισμό (multiculturalism), την οποία δανείζεται από τον πολιτικό φιλόσοφο Brain Barry. Με τον πρώτο όρο εννοεί την κοινωνική πραγματικότητα της συνύπαρξης και συμβίωσης πολιτών με διαφορετική εθνική ή/και φυλετική καταγωγή μέσα στο ίδιο κράτος, ενώ με τον δεύτερο αναφέρεται στο πρόγραμμα/πολιτικό σχέδιο «αντιμετώπισης» αυτού του φαινομένου, που μπορεί να διαφέρει από χώρα σε χώρα (βλ. π.χ., τις περιπτώσεις της Αγγλίας, της Γαλλίας και των ΗΠΑ).
Σε κάθε περίπτωση, το πρόβλημα της μαζικής μετανάστευσης των πιο φτωχών προς τους πιο πλούσιους αναδεικνύεται σε κρισιμότατο στη σύγχρονη διεθνή πολιτική. Από την άλλη, ο Martin Wolf, κορυφαίος οικονομικός αναλυτής των «Financial Times», στο πόνημά του «The Crisis of Democratic Captitalism» υποστηρίζει ότι η σημερινή οικονομία της αγοράς δεν είναι πλέον συμβατή με μια σταθερή φιλελεύθερη δημοκρατία.
Η παράθεση ενδιαφερουσών μελετών που αφορούν τη σύγχρονη διεθνοπολιτική πραγματικότητα θα μπορούσε, ασφαλώς, να συνεχιστεί επί μακρόν, καθώς η καθεμία από αυτές εξετάζει μία ή περισσότερες κρίσιμες διαστάσεις των συγκαιρινών εξελίξεων στους τομείς της πολιτικής, της οικονομίας, της επιστήμης, της τεχνολογίας και του πολιτισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν πρέπει, ασφαλώς, να υποτιμάται η σημασία όλων αυτών των (επιμέρους) αναλύσεων της ευρύτερης εικόνας.
Αλλωστε, δεν είναι εύκολο να συγγράψει κανείς ένα έργο με αξιώσεις επίτευξης ευρύτερων συνθέσεων, όπως είναι, π.χ., το τετράτομο magnum opus του κοινωνιολόγου Michael Mann, με τίτλο «The Sources of Social Power», το οποίο αποτελεί μια τεράστια και τολμηρή επισκόπηση της «ιστορίας της ισχύος» από τους αρχαίους χρόνους ως τις μέρες μας. Σε αυτό καταδεικνύεται ότι οι εγχώριες και οι διεθνείς τάσεις συνδέονται αξεδιάλυτα και γι’ αυτό είναι πολύτιμο για την ανάλυση της εξωτερικής πολιτικής. Μάλιστα, στον τέταρτο τόμο, ο συγγραφέας του καλύπτει «τις παγκοσμιοποιήσεις» (όχι «την παγκοσμιοποίηση») κατά την περίοδο 1945-2011, δείχνοντας ότι το ισχύον σήμερα σύστημα αποτελεί προϊόν ξεχωριστών αλλά παράλληλων διεργασιών ολοκλήρωσης σε ιδεολογικό, οικονομικό, στρατιωτικό και πολιτικό επίπεδο.
H ιστορική μέθοδος του Π. Κονδύλη και η μαζική δημοκρατία Κι όμως, όλη η προηγούμενη ανάλυση δεν μπορεί να αποτρέψει κάποιον να θέσει ένα ακόμη ευρύτερο, συνάμα και προκλητικό, ερώτημα: Μήπως πίσω από τις αλλαγές που παρατηρούνται στη διεθνή πολιτική, υπάρχει όσον αφορά τον δυτικό κόσμο μια βαθύτερη αλλαγή, που είναι πολιτισμική; Είχε δίκιο ή άδικο ο Π. Κονδύλης που υποστήριξε ότι η μετάβαση από τον 19ο στον 20ό αιώνα σηματοδοτεί μια βαθιά ιστορική μεταβολή, που συνίσταται στην παρακμή της κλασικής αστικής-φιλελεύθερης κοινωνίας και την ανάδυση της εποχής της μαζικής δημοκρατίας, οπότε υπ’ αυτό το πρίσμα πρέπει να γίνονται κατανοητές και οι σημερινές πλανητικές εξελίξεις;
Ο Κoνδύλης μάς καλεί να κρίνουμε την ορθότητα αυτού του ισχυρισμού, αφού πρώτα επιχείρησε μέσα από τέσσερις εκτενείς μονογραφίες του (Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, Συντηρητισμός, Κριτική της Μεταφυσικής, Παρακμή του Αστικού Πολιτισμού) να εντοπίσει, σύμφωνα με δική του διατύπωση, «τους κοσμοθεωρητικούς άξονες που προσδίδουν στους ευρωπαϊκούς Νέους Χρόνους την ειδοποιό τους ενότητα». Επιπλέον, φρόντισε να δημιουργήσει τη σειρά «Ο Νεώτερος Ευρωπαϊκός Πολιτισμός», στο πλαίσιο της οποίας εκδόθηκαν στην ελληνική γλώσσα δώδεκα κορυφαία έργα που αφορούν πολλές διαφορετικές εκφάνσεις αυτού του πολιτισμού.
Η απάντηση στο κρίσιμο ερώτημα της προηγούμενης παραγράφου προϋποθέτει την κατανόηση της ιστορικής μεθόδου του Π. Κονδύλη. Με τη διερεύνηση και κριτική προσέγγιση της ιστορικής μεθόδου του ασχολείται ο Σωκράτης Βεκρής σε ένα ομότιτλο, πολύ ενδιαφέρον δημοσίευμά του στο «Νέο Πλανόδιον», στο οποίο «αποκαλύπτει» τους στοχαστές (Werner Conze, Reinhart Koselleck) καθώς και τα πνευματικά ρεύματα και τις ιστοριογραφικές σχολές που επηρέασαν τη διαμόρφωσή της. Αλλωστε, ο ίδιος ο Π. Κονδύλης στο βιβλίο του «Το Αόρατο χρονολόγιο της σκέψης – Απαντήσεις σε 28 ερωτήματα», εξηγώντας τη μέθοδό του, υποστηρίζει ότι «η γνώση της Ιστορίας ως κοινωνικής ιστορίας τέμνεται με τη γνώση της ιστορίας των ιδεών, που με τη σειρά της δεν γίνεται κατανοητή χωρίς την παρακολούθηση της ιστορίας ορισμένων κεντρικών θεωρητικών προβλημάτων».
Σε ένα άλλο, εξίσου ενδιαφέρον δημοσίευμά του, με τίτλο «Χώρος και Χρόνος στην Ιστορία του Πολιτισμού: Σημειώσεις για τον Παναγιώτη Κονδύλη», και πάλι στο «Νέο Πλανόδιον», ο Σωκράτης Βεκρής, αναφερόμενος στο πέρασμα από τον φιλελευθερισμό στη μαζική δημοκρατία, γράφει τα εξής:
«Για να φωτίσει αυτήν την ιστορική μετάβαση, ο Κονδύλης κατασκευάζει δύο ιδεότυπους, οι οποίοι αντιστοιχούν στα δύο διαφορετικά κοινωνικά μορφώματα που περιγράφει: ο πρώτος είναι το “συνθετικό–εναρμονιστικό” σχήμα σκέψης, που χαρακτηρίζει τον τρόπο σκέψης και ζωής του αστικού πολιτισμού, κι ο δεύτερος είναι το “αναλυτικό–συνδυαστικό” σχήμα σκέψης, που αντιστοιχεί στον τρόπο σκέψης και ζωής της μαζικής δημοκρατίας. Ο Κονδύλης θεωρεί πως πρωτεργάτες αυτής της μετάβασης υπήρξαν τα διάφορα καλλιτεχνικά ρεύματα του μοντερνισμού· παρά την εσωτερική ετερογένεια και ποικιλομορφία τους, η εξωτερική αντιαστική στόχευση των ρευμάτων αυτών επισημάνθηκε από διάφορους κοινωνιολόγους και ιστορικούς. Προσπαθώντας να ανιχνεύσει έναν κοινό παρονομαστή ανάμεσά τους, ο Λίχτχαϊμ έγραφε π.χ. το 1972: “Το κίνημα του μοντερνισμού στη λογοτεχνία και τις τέχνες δεν διέθετε κάποιο ενιαίο θεματικό πυρήνα, παρά μόνο μια γενικευμένη δυσαρέσκεια απέναντι σε αυτό που με ασαφή τρόπο αποκαλούνταν αστικός τρόπος ζωής”.
Αν, για τον Κονδύλη, ο καλλιτεχνικός μοντερνισμός υπήρξε η ατμομηχανή αυτής της μεταβολής, καθώς, όπως γράφει, η τέχνη συχνά επιτελεί ρόλο σεισμογράφου βαθύτερων ιστορικών διεργασιών και κοσμοθεωρητικών εντάσεων, τότε, στον απόηχο των κινημάτων αυτών, ολόκληρη η πνευματική ατμόσφαιρα υπέστη μια ριζική μεταβολή. Και η μεταβολή τούτη συνυφάνθηκε εξ αρχής με αντίστοιχες μετατοπίσεις στο πεδίο της κοινωνικής ιστορίας, οι οποίες όμως, για λόγους οικονομίας, θα μείνουν εκτός του πλαισίου της ανάλυσης μας.
Με άλλα λόγια, το «αναλυτικό-συνδυαστικό» σχήμα σκέψης, που χαρακτηρίζει τη μαζικοδημοκρατική εποχή, επικεντρώνει στην κατάτμηση και τη σημασία των μερών και ενθαρρύνει μια πολυφωνία του τύπου «anything goes», ενώ το «συνθετικό-εναρμονιστικό» σχήμα σκέψης, που κυριαρχούσε την εποχή της ακμής του αστικού πολιτισμού, υπέτασσε τα μέρη στους κανόνες που διείπαν το αρμονικό και νομοτελές Όλον, σύμφωνα με τις αξιώσεις του Λόγου για την αποτελεσματική διάρθρωση της εργασίας και της οικονομίας εν γένει, της πολιτικής, της κοινωνίας αλλά και των διαπροσωπικών σχέσεων.
Αν, παρά την οξυδερκή παρατήρηση του Γιώργου Φαράκλα, στο βιβλίο του, Νόημα και Κυριαρχία, ότι «η μετάβαση από την κάθετη ιεράρχηση στην οριζόντια συνδυαστική, σε επίπεδο νοητικών δομών, δεν είναι τόσο σαφές ότι χαρακτηρίζει την μετάβαση από την νεωτερική στην μετανεωτερική νοοτροπία», καθώς «με την ίδια αντίθεση περιγράφεται και η μετάβαση από την μεσαιωνική νοοτροπία στην αναγεννησιακή» -την οποία επισημαίνει και ο Σωκράτης Βεκρής- αποδεχθούμε ως αναλυτικό εργαλείο τους ιδεότυπους που συνιστούν τα δύο ανωτέρω κονδύλεια σχήματα σκέψης, τότε η ανάλυσή του για τη σημερινή εποχή οδηγεί στο εξής συμπέρασμα: η μαζική δημοκρατία είναι η ιστορική μορφή της νεότερης κοινωνίας στην οποία οι ευρύτερες λαϊκές μάζες συμμετέχουν καθολικά στην πολιτική, ενώ παράλληλα διεκδικούν διαρκώς διευρυνόμενη πρόσβαση στην κατανάλωση, την εκπαίδευση, τα κοινωνικά αγαθά και την εξουσία.
Η ισότητα δεν περιορίζεται πλέον στα πολιτικά δικαιώματα αλλά επεκτείνεται στις κοινωνικές και οικονομικές αξιώσεις, μεταβάλλοντας τον ρόλο του κράτους, την οικονομία και τον πολιτισμό (σηματοδοτώντας, δηλαδή, την έμπρακτη εγκατάλειψη του αστικού τρόπου ζωής και των αξιών του, όπως πιστοποιείται από την εμφάνιση συμπεριφορών σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο που υπαγορεύονται από τη λογική του «anything goes»). Κι αυτές οι συμπεριφορές δεν αφορούν μόνο την εσωτερική οργάνωση των επιμέρους κοινωνιών αλλά αντανακλώνται και στον τρόπο λειτουργίας της διεθνούς κοινωνίας των κρατών, υποστηρίζει ο Π. Κονδύλης.
Το διά ταύτα
Με βάση την προηγούμενη ανάλυση, αναρωτιέμαι, λοιπόν, μήπως πίσω από το ύφος του πολιτικού λόγου του Τραμπ, τη λεκτική και πρακτική περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου, τον εθνικιστικό λαϊκισμό ως παραφθορά (στρέβλωση) της μαζικής δημοκρατίας, κρύβονται βαθύτερες αλλαγές από μια πρόσκαιρη κρίση του δυτικού κοινοβουλευτισμού και των αρχών και αξιών της μεταπολεμικής φιλελεύθερης διεθνούς τάξης. Πρόκειται άραγε για επιφαινόμενα που αντανακλούν βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές τόσο στο εσωτερικό των δυτικών κρατών όσο και στην οργάνωση της διεθνούς κοινωνίας, οι οποίες, με τη σειρά τους, έχουν βαθύρριζες πολιτισμικές αιτίες; Αν βρισκόμαστε ενώπιον «αλλαγής παραδείγματος» με την κουνιανή έννοια του όρου για τον πολιτισμό μας, τότε θα μπορούσε ενδεχομένως να υποστηριχθεί ότι είναι η εποχή της μαζικής δημοκρατίας με τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της εκείνη εντός της οποίας πρέπει να αναζητηθεί η εξήγηση των καινοφανών κοινωνικών και πολιτικών φαινομένων που εσχάτως εκδηλώνονται – και μάλιστα με ιδιαίτερη ένταση – στη διεθνή πολιτική σκηνή. Κι αν αυτή δεν είναι η πιο πειστική ερμηνεία, τότε ποια άλλη καλύτερη διαθέτουμε;
Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό καθώς δεν αποκλείω κάποια τέτοια να υπάρχει, όπως, π.χ. ότι οι Νέοι Χρόνοι δεν τελείωσαν αλλά ζούμε σε μια «ιδιαίτερη» περίοδό τους. Πρέπει, όμως, τότε να είμαστε σε θέση να συγκεκριμενοποιήσουμε τα ειδοποιά χαρακτηριστικά της και να εξηγήσουμε γιατί αυτά εξακολουθούν να εκφράζουν αλλά και να υπηρετούν αξίες της νεωτερικότητας, εκπορευόμενες από αντίστοιχες μορφές κοινωνικής οργάνωσής της. Οφείλει το θεωρητικό σχήμα στο οποίο θα καταλήξουμε να είναι ικανό να μας εξηγήσει πιο ικανοποιητικά, δηλαδή με μεγαλύτερη αναλυτική ακρίβεια, από αυτό της «μαζικής δημοκρατίας» συγκεκριμένα γεγονότα που εκτυλίσσονται στην εποχή μας.
Γεγονός, πάντως, είναι ότι τις αναλύσεις του για τη διεθνή πολιτική, όπως αυτές διατυπώνονται στο βιβλίο του, «Πλανητική Πολιτική μετά τον Ψυχρό Πόλεμο», το οποίο εκδόθηκε το 1992, στηρίζει ο Π. Κονδύλης στα βιβλία του, «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού», «Συντηρητισμός και Θεωρία του Πολέμου» (απ’ όπου αντλεί σκέψεις για το μέλλον του πολέμου), όπως και στο δοκίμιό του, «Ουτοπία και ιστορική πράξη», που περιέχεται στο βιβλίο του, «Η ηδονή, η ισχύς, η ουτοπία». Επομένως, αναλύει γεγονότα, ήτοι πράξεις και παραλείψεις, στη διεθνή πολιτική εντός του θεωρητικού σχήματος της μαζικής δημοκρατίας. Κρίνοντας τις τότε αξιολογήσεις του, ο Π. Κονδύλης αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα σε συνέντευξή του στο περιοδικό, «Διαβάζω» (Απρίλιος 1998), η οποία αναδημοσιεύεται στο βιβλίο του, «Το αόρατο χρονολόγιο της σκέψης – Απαντήσεις σε 28 ερωτήματα» (1998): «Στο βιβλίο μου “Πλανητική Πολιτική μετά τον Ψυχρό Πόλεμο” επιχείρησα μια πρώτη σύνθεση μεταξύ πραγματολογικής διάγνωσης και θεωρητικών επεκτάσεων. Σήμερα, εφτά χρόνια μετά τη συγγραφή του κειμένου, δεν μπορώ να μην αισθανθώ κάποιαν ικανοποίηση διαπιστώνοντας ότι δεν χρειάζεται να αλλάξω ούτε λέξη. Τούτο δεν στερείται σημασίας, αν αναλογισθούμε πόσες προβλέψεις άλλων αναλυτών διαψεύ σθηκαν έκτοτε. Δεν αναφέρομαι απλώς στα όσα φαιδρά ειπώθηκαν για το “τέλος της Ιστορίας”, αλλά σε πολύ πιο χειροπιαστά ζητήματα. Στις συζητήσεις των διεθνολόγων δέσποζε π.χ. η άποψη ότι η νέα παγκόσμια τάξη θα κρυσταλλωνόταν γύρω από τρεις πόλους και τους αντίστοιχους μείζονες χώρους, ήτοι τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και την Ιαπωνία, η οποία στις αρχές της δεκαετίας μας φαινόταν ακόμα να βρίσκεται στον κολοφώνα της παραγωγικής, εξαγωγικής και χρηματοοικονομικής ακμής της. Από την πλευρά μου, τόνισα ότι η Ιαπωνία ποτέ δεν θα γίνει ηγεμονική δύναμη στην Απω Ανατολή όσο η Κίνα δεν έχει πει την τελευταία της λέξη, ότι η Ευρώπη δεν θ’ αποτελέσει στο προβλεπτό μέλλον ενότητα με ενιαία και βαρύνουσα βούληση και ότι η αμερικανική ηγεμονία θα πάρει τη μορφή παροχής αστυνομικών και πυροσβεστικών υπηρεσιών στους συμμάχους, αυτή τη φορά όμως με ουσιώδη οικονομικά ανταλλάγματα. Προέβλεψα επίσης ότι το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της νέας εποχής δεν θα είναι τόσο η διαμόρφωση κλειστών μειζόνων χώρων όσο η άνοδος μεσαίων δυνάμεων, ικανών να ενεργήσουν περιφερειακά, είτε αυτόβουλα είτε σε συνεργασία και ως τοποτηρητές μιας πλανητικής δύναμης. Τυπικό παράδειγμα τέτοιας μεσαίας δύναμης είναι η Τουρκία, η οποία σε 30 χρόνια θα έχει 100 εκατομμύρια πληθυσμό και, στηριζόμενη στη ραγδαία εκβιομηχάνισή της, θα ανήκει στις πρώτες στρατιωτικές δυνάμεις του κόσμου».
Οι περισσότερες από τις παραπάνω εκτιμήσεις αποδείχθηκαν ορθές και, το κυριότερο, αποκάλυψαν κινητήριες δυνάμεις και τάσεις της Ιστορίας, οι οποίες σήμερα, 38 χρόνια μετά, διαμορφώνουν, με δυναμικό τρόπο, τις διεθνοπολιτικές εξελίξεις. Προς επίρρωση αυτού του ισχυρισμού, είναι απαραίτητο να προστεθεί ότι ο Π. Κονδύλης συμπλήρωσε τις διεθνοπολιτικές αναλύσεις του με ένα δεύτερο βιβλίο, που τιτλοφορείται «Από τον 20ό στον 21ο Αιώνα – Τομές στην πλανητική πολιτική περί του 2000», ενώ ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στο κεφάλαιο «Ο Θερμός Πόλεμος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο», που περιλαμβάνεται στην ελληνική έκδοση του έργου του, «Θεωρία του Πολέμου» (1999). Σ’ αυτό, περιγράφει τα όρια και τις δυνατότητες του τεχνολογικού πολέμου, ενώ προβλέπει και τη μορφή της σύγχρονης τρομοκρατίας: «Από ανθρωπολογική άποψη, σκοπός της σύγχρονης υψηλής τεχνολογίας είναι να διαμορφωθεί η ανθρώπινη σχέση κατά τέτοιον τρόπο, ώστε ο εχθρός να κρατηθεί σε μεγάλη απόσταση και να εξουδετερωθεί προτού διανύσει την απόσταση αυτή. Γιατί, αν τη διανύσει, τότε το μαχαίρι ίσως αποδειχθεί δραστικότερο».
Και συμπληρώνει: «Ετσι, σύντομοι και εντατικοί, οιονεί “χειρουργικοί” πόλεμοι, όπου η υψηλή τεχνολογία θα εκδιπλώνει ανεμπόδιστα τις δυνατότητές της και θα κρίνει αποτελεσματικά την έκβαση του πολέμου, είναι πιθανοί μονάχα όταν ο ένας από τους δύο εμπολέμους, ο “χειρουργός” δηλαδή, υπερέχει λίγο-πολύ συντριπτικά. Οσοι, λοιπόν, προβλέπουν ότι στο μέλλον θα επικρατήσει αυτή η μορφή πολέμου, στην πραγματικότητα έχουν κατά νου έναν ορισμένο συσχετισμό δυνάμεων. Με δεδομένο αυτόν τον συσχετισμό, ο ασθενέστερος μόνον μια δυνατότητα έχει, να μεταφέρει (εν μέρει) τον πόλεμο στο έδαφος του ισχυρότερου, να επιτύχει δηλαδή με άλλα μέσα ό,τι μια μεσαία ή μείζων δύναμη θα κατάφερνε με τους βαλλιστικούς της πυραύλους. Η δύναμη αυτή είναι η τρομοκρατία και η δολιοφθορά. Οι δυνάμεις, οι οποίες διεκδικούν για τον εαυτό τους το δικαίωμα επεμβάσεως όπου και όποτε θέλουν, επικαλούμενες – και αυτό ούτε καν πάντα – “ανθρωπιστικούς” και “ειρηνιστικούς” σκοπούς, θα μάθουν, σε διάφορες περιπτώσεις στο μέλλον, ότι η επέμβαση δεν εξάγεται μόνον υπό μορφή στρατιωτικών επιχειρήσεων αλλά και εισάγεται υπό μορφή τρομοκρατικών ενεργειών». Τελικώς, το μόνο βέβαιο είναι ότι ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς. Αν και επικίνδυνους…