Δύο κρίσεις, μία στρατηγική: Πώς ο Τραμπ πιέζει Ιράν και Κούβα
Καθώς η Ουάσιγκτον κρατά ανοιχτά δύο παράλληλα μέτωπα – το πυρηνικό αδιέξοδο με το Ιράν και την κλιμακούμενη κρίση γύρω από την Κούβα – ο Ντόναλντ Τραμπ δείχνει να παίζει συνειδητά το παιχνίδι της πίεσης χωρίς βιασύνη για συμβιβασμούς. Η Τεχεράνη, με σαφή εντολή του ανώτατου ηγέτη αγιατολάχ Μοζτάμπα Χαμενεΐ, απορρίπτει το βασικό αμερικανικό αίτημα για απομάκρυνση του ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού από το ιρανικό έδαφος, σκληραίνοντας τη στάση της και μετατρέποντας τις συνομιλίες σε γεωπολιτικό ναρκοπέδιο.
Ο Τραμπ αφήνει να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ μπορούν να περιμένουν «μερικές ακόμη μέρες», αλλά ταυτόχρονα προειδοποιεί πως νέα πλήγματα παραμένουν στο τραπέζι. Στην πράξη, η Ουάσιγκτον επιχειρεί να εξαντλήσει οικονομικά και στρατηγικά το Ιράν, την ώρα που οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούν ότι η Τεχεράνη ήδη αποκαθιστά κρίσιμες στρατιωτικές δυνατότητες, ιδίως στα drones, πολύ ταχύτερα από το αναμενόμενο.
Την ίδια στιγμή, μια δεύτερη εστία έντασης διαμορφώνεται στην Καραϊβική. Η άφιξη του αεροπλανοφόρου «USS Nimitz» στα νερά νότια της Κούβας, ακριβώς την ημέρα που το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης ανακοίνωσε κατηγορίες κατά του Ραούλ Κάστρο, ενίσχυσε τα σενάρια περί επιχείρησης πίεσης ή ακόμη και πιθανής σύλληψης του ιστορικού ηγέτη του κουβανικού καθεστώτος. Η κυβέρνηση Τραμπ, έχοντας ήδη επιβάλει ασφυκτικές κυρώσεις στο οικονομικό δίκτυο της Αβάνας, επιχειρεί να επαναλάβει το μοντέλο «Μαδούρο» στην Κούβα, ενώ ο Μάρκο Ρούμπιο σκληραίνει ακόμη περισσότερο τη ρητορική του.
Αποκτά προφανώς έτσι διαφορετική βαρύτητα η σύνοδος των υπουργών Εξωτερικών του ΝΑΤΟ στη Σουηδία, με βασικό θέμα τις αμερικανικές σκέψεις για μείωση στρατευμάτων στην Ευρώπη και πιθανή αποχώρηση 5.000 αμερικανών στρατιωτών από τη Γερμανία, μια εξέλιξη που προκαλεί έντονη ανησυχία στους ευρωπαίους συμμάχους.
1. Το όχι του Ιράν για την απομάκρυνση του ουρανίου
Ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν εξέδωσε οδηγία σύμφωνα με την οποία το ουράνιο της χώρας, εμπλουτισμένο σε επίπεδο κοντά σε αυτό που απαιτείται για πυρηνικά όπλα, δεν πρέπει να σταλεί στο εξωτερικό, δήλωσαν δύο ανώτερες ιρανικές πηγές, σκληραίνοντας τη στάση της Τεχεράνης σε ένα από τα βασικά αμερικανικά αιτήματα στις ειρηνευτικές συνομιλίες. Η εντολή του αγιατολάχ Μοτζτάμπα Χαμενεΐ θα μπορούσε να απογοητεύσει περαιτέρω τον αμερικανό πρόεδρο και να περιπλέξει τις συνομιλίες για τον τερματισμό του πολέμου κατά του Ιράν. Ισραηλινοί αξιωματούχοι δήλωσαν στο Reuters ότι ο Τραμπ έχει διαβεβαιώσει το Ισραήλ πως το απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν, το οποίο απαιτείται για την κατασκευή ατομικού όπλου, θα απομακρυνθεί από τη χώρα αυτή και ότι οποιαδήποτε ειρηνευτική συμφωνία πρέπει να περιλαμβάνει σχετική ρήτρα. Ο ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει δηλώσει ότι δεν θα θεωρήσει τον πόλεμο λήξαντα μέχρι να απομακρυνθεί το εμπλουτισμένο ουράνιο από το Ιράν, να τερματίσει η Τεχεράνη τη στήριξή της σε παραστρατιωτικές οργανώσεις – αντιπροσώπους και να εξαλειφθούν οι δυνατότητές της σε βαλλιστικούς πυραύλους. Ιρανοί αξιωματούχοι ωστόσο θεωρούν ότι η αποστολή του υλικού στο εξωτερικό θα καθιστούσε τη χώρα πιο ευάλωτη σε μελλοντικές επιθέσεις από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Ο Χαμενεΐ έχει τον τελευταίο λόγο στα σημαντικότερα κρατικά ζητήματα.
«Θα το πάρουμε…»
Χθες ο αμερικανός πρόεδρος επανέλαβε ότι «εν τέλει» οι ΗΠΑ θα πάρουν τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου που διαθέτει το Ιράν, παρά τις διαβεβαιώσεις της Τεχεράνης ότι δεν προτίθεται να παραδώσει το υλικό αυτό. «Θα το πάρουμε. Δεν το χρειαζόμαστε, δεν το θέλουμε. Πιθανότατα θα το καταστρέψουμε αφού το πάρουμε, αλλά δεν θα τους επιτρέψουμε να το έχουν», είπε σε δημοσιογράφους στον Λευκό Οίκο.
Εν τω μεταξύ, δεν έχει υπάρξει σημαντική πρόοδος στις ειρηνευτικές προσπάθειες, καθώς ο αμερικανικός αποκλεισμός ιρανικών λιμανιών και ο έλεγχος της Τεχεράνης στα Στενά του Ορμούζ – μια ζωτικής σημασίας παγκόσμια οδός μεταφοράς πετρελαίου – περιπλέκουν τις διαπραγματεύσεις που διεξάγονται με τη μεσολάβηση του Πακιστάν. Αργά χθες ιρανικά μέσα ανέφεραν ότι ΗΠΑ και Ιράν είχαν καταλήξει σε προσχέδιο ειρηνευτικής συμφωνίας, κάτι που διέψευδαν ιρανικές πηγές, επισημαίνοντας ωστόσο ότι η απόσταση έχει περιοριστεί.
Μια διπλωματική συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν θα ήταν ανέφικτη εάν η Τεχεράνη εφάρμοζε ένα σύστημα διοδίων στο Στενό του Ορμούζ, δήλωσε χθες σε δημοσιογράφους ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο.
Την Τετάρτη ο πρόεδρος Τραμπ ανέφερε ότι οι ΗΠΑ είναι έτοιμες να προχωρήσουν σε περαιτέρω επιθέσεις κατά της Τεχεράνης εάν το Ιράν δεν συμφωνήσει σε ειρηνευτική συμφωνία, αλλά άφησε να εννοηθεί ότι η Ουάσιγκτον μπορεί να περιμένει μερικές μέρες ώστε να «λάβει τις σωστές απαντήσεις».
Παράλληλα, ο ρώσος πρόεδρος φέρεται να μοιράστηκε με τον κινέζο ομόλογό του την ιδέα της μεταφοράς και φύλαξης ιρανικού εμπλουτισμένου ουρανίου στη Ρωσία κατά τη συνάντησή τους στο Πεκίνο, σύμφωνα με δηλώσεις του εκπροσώπου του Κρεμλίνου Νμίτρι Πεσκόφ που επικαλείται το πρακτορείο Interfax.
2. Η νέα κλιμάκωση με την Κούβα
Στο άλλο ανοιχτό συγκρουσιακό πεδίο, η Ουάσιγκτον ανεβάζει επικίνδυνα την πίεση προς την Αβάνα, μετατρέποντας την Καραϊβική σε νέο γεωπολιτικό μέτωπο ισχύος. Η άφιξη του αεροπλανοφόρου «USS Nimitz» στη νότια Καραϊβική, συνοδευόμενο από πολεμικά πλοία και μαχητικά αεροσκάφη, συνέπεσε με την απαγγελία κατηγοριών κατά του 94χρονου Ραούλ Κάστρο από το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης, σε μια κίνηση που πολλοί αναλυτές θεωρούν προειδοποίηση προς το κουβανικό καθεστώς ότι η περίοδος ανοχής τελειώνει.
Επισήμως, η κυβέρνηση Τραμπ δηλώνει ότι δεν σχεδιάζει στρατιωτική κλιμάκωση. Ο ίδιος ο αμερικανός πρόεδρος υποστήριξε ότι «η Κούβα καταρρέει από μόνη της» και χαρακτήρισε τη δίωξη Κάστρο «ιστορική στιγμή». Ωστόσο, η εικόνα ενός αμερικανικού αεροπλανοφόρου να πλέει στην Καραϊβική, λίγες ώρες μετά τις κατηγορίες εις βάρος του 94χρονου Ραούλ Κάστρο, αδελφού του Φιντέλ, ενισχύει τα σενάρια περί οργανωμένης επιχείρησης πολιτικής και στρατιωτικής πίεσης.
Το κατηγορητήριο αφορά την κατάρριψη δύο αεροσκαφών κουβανών εξόριστων το 1996, όταν ο Ραούλ Κάστρο ήταν υπουργός Αμυνας. Ομως πίσω από τη νομική διάσταση διακρίνεται μια πολύ ευρύτερη στρατηγική. Μετά τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα, η κυβέρνηση Τραμπ εμφανίζεται αποφασισμένη να πιέσει ασφυκτικά και την Αβάνα, χρησιμοποιώντας οικονομικές κυρώσεις, αποκλεισμό διακίνησης καυσίμων, διπλωματική απομόνωση και επίδειξη στρατιωτικής ισχύος. Οι κατηγορίες κατά του Κάστρο δεν είναι ίδιες με εκείνες κατά του Μαδούρο, αλλά η πολιτική χρήση του νόμου είναι παρόμοια. Η κυβέρνηση Τραμπ χαρακτήρισε την επιχείρηση που οδήγησε στη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο επιχείρηση επιβολής του νόμου. Τώρα οι Αμερικανοί υποστηρίζουν επίσης ότι η Κούβα, που απέχει 145 χιλιόμετρα από τη Φλόριντα, αποτελεί κίνδυνο για την εθνική ασφάλεια, λόγω της κατάστασής της ως αποτυχημένου κράτους, της υποστήριξής της προς την Κίνα και τη Ρωσία και της εκροής μεταναστών. Οι αμερικανικές αναγνωριστικές πτήσεις πάνω από την Κούβα έχουν αυξηθεί. Υπεύθυνοι στρατιωτικού σχεδιασμού φέρονται να εξετάζουν επιλογές, από περιορισμένα πλήγματα έως ευρύτερη δράση.
Οπως επισημαίνει το «Economist», η κλιμάκωση ακολουθεί μήνες εξαναγκασμού. Από τότε που απομακρύνθηκε ο Μαδούρο, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν μπλοκάρει αποστολές καυσίμων προς την Κούβα. Εχουν πιέσει χώρες σε όλη την περιοχή να διακόψουν τη ροή σκληρού συναλλάγματος. Η κυβέρνηση στην Αβάνα αντέδρασε με περιορισμένες παραχωρήσεις. Αυτές περιλαμβάνουν την άδεια σε ιδιωτικές εταιρείες να εισάγουν καύσιμα και την υπόσχεση να επιτραπεί σε Κουβανούς του εξωτερικού να επενδύσουν στο νησί.
Τι θα ακολουθήσει; Οι Αμερικανοί δηλώνουν ανοιχτά ότι επιθυμούν οικονομικές μεταρρυθμίσεις, απελευθέρωση κρατουμένων και αποζημιώσεις για απαλλοτριωμένες περιουσίες. Αν και δεν το λένε δημόσια, πιθανότατα επιδιώκουν και πιο ριζικές αλλαγές για τη «μετάβαση στη δημοκρατία». Εν τω μεταξύ όπως επισημαίνουν αναλυτές, η κυβέρνηση Τραμπ εναλλάσσει δηλώσεις ότι θα συνεργαστεί με το καθεστώς με υπαινιγμούς ότι αυτό πρέπει να απομακρυνθεί.
Χθες, ο επικεφαλής της κουβανικής διπλωματίας Μπρούνο Ροδρίγκες κατηγόρησε τον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο ότι υποκινεί μια στρατιωτική επίθεση εναντίον της χώρας του, χαρακτηρίζοντας ψευδώς την Κούβα κράτος που υποστηρίζει την τρομοκρατία.
3. Ευρώπη και Καναδάς αναλαμβάνουν μεγαλύτερη ευθύνη
Ολοκληρώνεται σήμερα στο Χέλσινγκμποργκ της Σουηδίας η κρίσιμη διήμερη σύνοδος των υπουργών Εξωτερικών του ΝΑΤΟ, σε μια από τις πιο τεταμένες και αβέβαιες περιόδους για τη Συμμαχία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και κυρίαρχο τον προβληματισμό για το μέλλον της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη. Η απόφαση της κυβέρνησης Τραμπ να αποσύρει 5.000 αμερικανούς στρατιώτες από τη Γερμανία λειτούργησε ως πολιτικό σοκ για πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ανοίγοντας μια βαθύτερη συζήτηση για το αν οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν και σε ποιον βαθμό αδιαμφισβήτητος εγγυητής της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται, η κρίση στη Μέση Ανατολή απειλεί να επεκταθεί και η Ρωσία διατηρεί υψηλή στρατιωτική πίεση στα ανατολικά σύνορα της Συμμαχίας, η προοπτική μείωσης της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας αντιμετωπίζεται από αρκετές κυβερνήσεις ως στρατηγικό μήνυμα με ευρύτερες συνέπειες.
Επισήμως, το ΝΑΤΟ επιχειρεί να υποβαθμίσει τη σημασία της απόφασης. Ο ανώτατος διοικητής της Συμμαχίας στην Ευρώπη, πτέραρχος Αλέξους Γκρίνκεβιτς, διαβεβαίωσε ότι η αποχώρηση δεν επηρεάζει την επιχειρησιακή ετοιμότητα του ΝΑΤΟ και ότι εντάσσεται σε μια μακροπρόθεσμη διαδικασία αναδιάταξης των αμερικανικών δυνάμεων. Σύμφωνα με τη λογική της Ουάσιγκτον, οι Ευρωπαίοι οφείλουν πλέον να επενδύσουν πολύ περισσότερο στη δική τους άμυνα, επιτρέποντας στις Ηνωμένες Πολιτείες να μεταφέρουν στρατηγικούς πόρους προς άλλες γεωπολιτικές προτεραιότητες, κυρίως την Ασία αλλά και τη Μέση Ανατολή.
Ωστόσο, η χρονική συγκυρία της ανακοίνωσης προκάλεσε πολιτικές αναταράξεις. Η απόφαση ήρθε αμέσως μετά τη δημόσια αντιπαράθεση του Ντόναλντ Τραμπ με τον γερμανό καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς για τη στάση της Ευρώπης στον πόλεμο με το Ιράν, ενισχύοντας την αίσθηση ότι ο αμερικανός πρόεδρος χρησιμοποιεί τη στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ ως μοχλό πίεσης προς τους συμμάχους. Χθες, λίγο πριν αναχωρήσει για τη Σουηδία, ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο επιτέθηκε σε χώρες του ΝΑΤΟ που, όπως είπε, «αρνούνται να κάνουν το παραμικρό» για να στηρίξουν τις Ηνωμένες Πολιτείες στην κρίση με το Ιράν, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι «αυτό μας έχει ενοχλήσει πολύ».
Η σύνοδος στη Σουηδία λειτουργεί ουσιαστικά ως προπαρασκευαστικός σταθμός για τη Σύνοδο Κορυφής της Αγκυρας τον Ιούλιο, όπου αναμένεται να ληφθούν αποφάσεις για τη νέα στρατηγική κατεύθυνση της Συμμαχίας. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε έδωσε το στίγμα των αλλαγών που προωθούνται, μιλώντας για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 3,5% του ΑΕΠ για τον σκληρό πυρήνα της άμυνας και έως 5% συνολικά, με έμφαση στην αντιαεροπορική άμυνα, τα drones, τα πυραυλικά συστήματα μεγάλου βεληνεκούς και την ενίσχυση των στρατηγικών αποθεμάτων
Αναλυτές εκτιμούν ότι η σύνοδος στο Χέλσινγκμποργκ αποκτά χαρακτήρα πολιτικής δοκιμασίας για τη συνοχή της Συμμαχίας. Οι Ευρωπαίοι προσπαθούν να πείσουν την Ουάσιγκτον ότι αυξάνουν ήδη σημαντικά τις αμυντικές τους δαπάνες και ότι μπορούν να αναλάβουν μεγαλύτερο βάρος χωρίς να διαρραγεί ο πυρήνας της διατλαντικής συμμαχίας ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η συμμετοχή του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο.