Ο αγοραίος λαϊκισμός ως πολιτικό ήθος
Ηεδραίωση του λαϊκιστικού μικροαστισμού στη δεκαετία του 1980 αποτέλεσε σημαντική πολιτισμική και πολιτική παράμετρο της μεταπολιτευτικής περιόδου. Δεν επρόκειτο μόνο για κομματική αλλαγή ή την ανάληψη της εξουσίας από έναν καινοφανή πολιτικό φορέα, αλλά για τη διαμόρφωση ενός πρωτόγνωρου κοινωνικού ήθους που επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι Ελληνες αντιλαμβάνονται το κράτος, την πολιτική, την κοινωνική ανέλιξη και τον εαυτό τους εντέλει. Στη δεκαετία του 1980 σημειώθηκε δεκαετιών, η υπερέκθεση του lifestyle, η αλλοίωση του δημόσιου λόγου σε διαρκές θέαμα και η σχεδόν πλήρης απουσία ουσιαστικού νοήματος έλκουν την καταγωγή τους από εκείνη τη φάση μαζικής μικροαστικής αυτοεπιβεβαίωσης.
Παρά την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 2010, οι αξίες εκείνης της εποχής επιμένουν να σαγηνεύουν και σήμερα, έστω υπό άλλη μορφή. Ο λαϊκισμός παραμένει δεξιά και αριστερά κυρίαρχος στον δημόσιο λόγο μέσω της εύκολης καταγγελίας, της υπόσχεσης απλών λύσεων και της καχυποψίας απέναντι στους θεσμούς. Η ειδησεογραφία και η δημοσιογραφία προτάσσουν τη φανφάρα και τη σύγκρουση αντί για την ανάλυση και τη διατύπωση νοήματος ή συμπεράσματος. Τα κοινωνικά δίκτυα επέτειναν αυτή τη στάση, μετατρέποντας τον πολιτικό διάλογο σε ψυχολογική εκτόνωση και άξεστη ανούσια αντιπαράθεση.
Αυτή η ερμηνεία μου μπορεί να μην αποτελεί αμερόληπτη αντικειμενική αλήθεια, εφόσον συνιστά μια συγκεκριμένη κριτική ανάγνωση της Μεταπολίτευσης. Υπάρχουν και ερευνητές που επισημαίνουν ότι εκείνη την περίοδο ενσωματώθηκαν στον δημόσιο βίο ανέκαθεν περιθωριοποιημένα και «μη προνομιούχα» λαϊκά στρώματα, γεφυρώνοντας το χάσμα του μετεμφυλιακού κράτους, καταργώντας τις διακρίσεις της μετεμφυλιακής περιόδου, αναγνωρίζοντας τον ιστορικό ρόλο της Εθνικής Αντίστασης. Τότε αναβαθμίστηκε ο ρόλος της επαρχίας και ενισχύθηκε η θέση των γυναικών στο οικογενειακό και εργατικό δίκαιο. Υπήρξε σπουδαία η διεύρυνση του κράτους πρόνοιας, εφόσον τότε θεμελιώθηκαν τα θεσμικά εργαλεία κοινωνικής προστασίας, με επιφανέστερο νομίζω το Εθνικό Σύστημα Υγείας (ΕΣΥ). Αν κρατήσουμε αυτά ως πολιτικά κεκτημένα, δεν συμφωνείτε πως πρέπει να προαγάγουμε πολιτικά τα χαρακτηριστικά της συλλογικής ευημερίας και ευγενούς λαϊκότητας, δηλαδή έναν κόσμο χωρίς τόση αγανάκτηση και ανασφάλεια;
Εξακολουθούμε να συζητούμε και να αυτοπροσδιοριζόμαστε υπό όρους που συγκροτήθηκαν αποφασιστικά στη δεκαετία του 1980, η οποία φαίνεται ότι αποτέλεσε τη μήτρα του σύγχρονου ελληνικού πολιτικού, κοινωνικού και αξιακού φαντασιακού. Ωστόσο εξαιτίας του βιώματος της χρεοκοπίας, της επαφής με πιο οργανωμένα ευρωπαϊκά περιβάλλοντα, η υγιής διάθεση των νέων ανθρώπων για μετανάστευση και το μπούχτισμα από την κομματικοποίηση, έχει εμφανιστεί κι ένα αντίρροπο ρεύμα, το οποίο διαμόρφωσε κοινωνικά στρώματα που αναζητούν συνέπεια, θεσμικό εξορθολογισμό και αξιοκρατία. Ετοιμαζόμαστε, άραγε, για την κρίσιμη απόκριση, κατά πόσο τούτο το ρεύμα θα αποκτήσει πολιτισμική ηγεμονία και πολιτική έκφραση ή αν θα αφομοιωθεί στο χωνευτήρι του μικροαστικού πελατειακού υποδείγματος;