Ανήλικοι offline: Προστασία ή ψευδαίσθηση;
Η Ελλάδα, όπως και άλλες χώρες, ετοιμάζεται να ακολουθήσει το παράδειγμα της Αυστραλίας, η οποία από τον περασμένο Δεκέμβριο απαγόρευσε τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από άτομα κάτω των 16 ετών. Σύμφωνα με την αυστραλιανή κυβέρνηση, σχεδόν πέντε εκατομμύρια λογαριασμοί κοινωνικών δικτύων που ανήκαν σε εφήβους έχουν μέχρι σήμερα απενεργοποιηθεί ή διαγραφεί. Το μέτρο έχει πυροδοτήσει έντονη συζήτηση, τόσο μεταξύ των υποστηρικτών όσο και των επικριτών της νομοθεσίας που περιορίζει την πρόσβαση των εφήβων στα κοινωνικά δίκτυα.
Είναι γεγονός ότι κάθε τεχνολογία, όταν διαδίδεται και υιοθετείται ευρέως, επηρεάζει την κοινωνική και ατομική συμπεριφορά. Παρόμοιες επιφυλάξεις είχαν διατυπωθεί στο παρελθόν για την τηλεόραση.
Ωστόσο, τα έξυπνα κινητά και τα κοινωνικά δίκτυα διαφέρουν ουσιαστικά τόσο από την τηλεόραση, όσο και από τα βιντεοπαιχνίδια, καθώς έχουν μεταβάλει ριζικά την παιδική ηλικία. Τα σημερινά παιδιά είναι διαρκώς συνδεδεμένα με κινητά και τάμπλετ και, θέλοντας και μη, εκτίθενται στην ανεξέλεγκτη χρήση των κοινωνικών δικτύων, στα αδιάκοπα μηνύματα και στον υπερβολικό χρόνο μπροστά στην οθόνη.
Πολλοί υποστηρίζουν ότι, όπως καθυστερούμε την πρόσβαση στην οδήγηση, στα τυχερά παιχνίδια, στο αλκοόλ και στο κάπνισμα, δραστηριότητες που ενέχουν σοβαρούς κινδύνους τους οποίους τα νεαρά άτομα δεν είναι σε θέση να διαχειριστούν, έτσι θα έπρεπε να αντιμετωπίσουμε και τα κοινωνικά δίκτυα. Μελέτες έχουν επανειλημμένα συνδέσει την αυξημένη χρήση τους με την άνοδο των ποσοστών άγχους και κατάθλιψης στους εφήβους, ενώ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις παιδιών που οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία έπειτα από διαδικτυακό εκφοβισμό ή σεξουαλικό εκβιασμό.
Παρά ταύτα, παιδιά ακόμη και 12 ετών δημιουργούν συχνά λογαριασμούς στις πλατφόρμες, καθώς δεν υπάρχει ουσιαστική επαλήθευση ηλικίας και πάντα βρίσκουν τρόπους να παρακάμπτουν τις απαγορεύσεις. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμένουμε άπραγοι.
Από την άλλη πλευρά, μια παρεμβατική και ελεγκτική πρακτική ενδέχεται να οδηγήσει σε σοβαρό περιορισμό του διαδικτυακού απορρήτου. Παράλληλα, η απαγόρευση πρόσβασης των παιδιών στις πιο δημοφιλείς πλατφόρμες μπορεί να τα ωθήσει σε πιο σκοτεινές και ανεξέλεγκτες γωνιές του Διαδικτύου. Η αυστραλιανή κυβέρνηση έχει συστήσει επιστημονική συμβουλευτική ομάδα για την παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας του μέτρου, αν και προς το παρόν ουδείς γνωρίζει αν η απαγόρευση θα αποδειχθεί τελικά αποτελεσματική.
Οπως κι αν έχει, οι νέοι που εκτίθενται σε δηλητηριώδη ρητορική μίσους ή πέφτουν θύματα απάτης μέσω των κοινωνικών δικτύων πρέπει να προστατεύονται από άμεσο κίνδυνο. Η εξάλειψη της πηγής του μίσους ή της απάτης αποτελεί ένα πρώτο, αναγκαίο βήμα. Παράλληλα, όμως, είναι απαραίτητο να ενισχύσουμε τους νέους ώστε να αναπτύξουν ισχυρή αυτοεκτίμηση, μέσα από την υποστήριξη συνομηλίκων, οικογένειας και ειδικών. Μόνο έτσι θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τον διαδικτυακό εκφοβισμό κι άλλα δυνητικά επιβλαβή φαινόμενα, όπως η σεξουαλική παρενόχληση και οι απάτες. Η μακροπρόθεσμη βλάβη της φήμης και της εικόνας ενός νεαρού ατόμου μέσω της διάδοσης ψευδών πληροφοριών στο Διαδίκτυο μπορεί να αποβεί καταστροφική και, σε ακραίες περιπτώσεις, να απειλήσει ακόμη και τη ζωή του.
Καθώς, όμως, ο κυβερνοχώρος συνεχίζει να εξελίσσεται και να μετασχηματίζεται, ο διαδικτυακός εκφοβισμός είναι απίθανο να εξαλειφθεί πλήρως και δεν είναι δυνατόν να προστατεύουμε τα παιδιά μας επ’ αόριστον. Οι νέοι οφείλουν να αναπτύξουν κριτική σκέψη και δεξιότητες ψηφιακής παιδείας, ώστε να μπορούν να διακρίνουν την παραπληροφόρηση και την ψευδή πληροφόρηση από την αλήθεια και να διαμορφώνουν συνειδητά τις απόψεις και τις πεποιθήσεις τους. Απαιτούνται, επομένως, νέα εκπαιδευτικά προγράμματα που θα στηρίζουν τόσο τους εκπαιδευτικούς όσο και τους μαθητές στις απαιτήσεις του σύγχρονου ψηφιακού περιβάλλοντος.
Ομως, πέρα από τις κυβερνητικές πρωτοβουλίες, κανένα μέτρο δεν μπορεί να είναι πραγματικά αποτελεσματικό χωρίς την ενεργό συμμετοχή των γονέων. Οι γονείς δεν πρέπει να αφήνουν τα ανήλικα παιδιά τους να χρησιμοποιούν ανεξέλεγκτα το τάμπλετ ή το κινητό απλώς για να επικρατεί ησυχία στο σπίτι, όπως ακριβώς συνέβαινε παλαιότερα με την τηλεόραση και τις βίαιες εικόνες της.
Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.