САРОБ САЛТАНАТИ… (5-қисм)
* * *
Фарғонага поезд кечқурунгина кетаркан. Ерожин кеч бўлишини кутиб ўтирмай автобусда кетишга қарор қилди. Автовокзалга келса, автобус эндигина жўнамоқчи бўлиб турган экан. Ойнага яқин ўриндиққа ўрнашиб олди. Автобус шаҳардан чиқиб олгач, тезликни оширди…
Фарғонага ярим тунда етиб келди. Автовокзалда шаҳар бўлими бошлиғининг «Волга»си уни кутиб турарди. Холиджон Ухунбоев ҳайдовчининг ёнидаги ўриндиқда ўтирганча мудрарди. Ерожин билан салом-аликдан сўнг машина тўппа-тўғри меҳмонхона томон елдек учиб кетди…
Эрталаб бошлиқнинг каттакон кабинетида барча ходимлар саф тортишди. Холиджон уларнинг ҳар бирини Ерожинга алоҳида таништириб чиқди. Орадан ярим соат ўтиб Ерожин керакли ахборотларнинг барчасини эшитишга муваффақ бўлди. Фақат бир нарса етишмасди. Марҳумнинг буюмлари. Уй тинтув қилинмаган. Ана шу нарса Ерожинни ажаблантирди.
— Ахир, қандай қилиб унинг уйларини тинтиш мумкин эди? — ўзини оқлаган бўлди Холиджон. — Воҳид ака қайтиб келса-чи? Нима деб жавоб берамиз? Биз бордик, кўрдик, текширдик. Тинтув қилиш барибир ҳурматсизлик бўларди.
— Мен Воҳиднинг қизи билан гаплашмоқчийдим. — деди Ерожин. — Уни чақиртира оласизларми?
Холиджон кулиб қўйди.
— Қизи шаҳарда йўқ.
— Нега? Қизиям ғойиб бўлганми?
Холиджон индамади.
— Сизларда нима бўлаяпти ўзи? — тутоқиб кетди Ерожин. — Одам ғойиб бўлади. Ҳеч ким бу ҳақда ҳеч нарса билмайди. Хўп, ҳеч бўлмаса, архивингизда Воҳиднинг хотини йўқолгани ҳақида ҳужжат борми? Сақланганми?
— Нега бунчалик асабийлашаяпсиз? — Холиджон меҳмонга ҳайрат билан тикилди. — Воҳиднинг хотинига оид ҳеч қандай иш қўзғатилмаган.
— Қанақасига?
— Бу воқеага анча бўлган. Мен у вақтларда ҳайдовчилик қилардим. Аниқ эсимда йўқ-ку, бироқ менимча Воҳид ака ариза ёзмагани сабаб иш қўзғатилмаган.
— Хотини йўқолиб қолса-ю, у қидирув эълон қилмайдими?
— Воҳид ака қандай иш тутишни биларди. Ана, Қодировдан сўраб кўрсангиз ҳам бўлади. Манноп ака ёши ўтганроқ бўлгани билан хотираси яхши.
— Манноп ака ким ўзи?
— Менинг тоғам. Ўшанда у Воҳид аканинг бошлиғи эди. Райҳон худди шу кишининг даврида қочиб кетган.
— Унинг қочиб кетганини қаердан биласиз?
— Ҳамма шундай дейди…
— Унда ўша Манноп аканинг ёнига борайлик!
— Гап йўқ, кетдик.
Манноп ака микрораёндаги ўзининг уч хонали квартирасида яшарди. Квартирага киришгач, Ерожин ўша машъум кунда худди шу микрораёнда тунаганини эслади. Фақат дарахтлар у пайтда кичкина эди. Ҳозир анча ўсиб, шохлаб кетишибди.
— Манноп ака, Воҳид ака хотини Райҳон қочиб кетганда нега ариза ёзмагани эсингиздами?
Кекса ўзбек бироз ўйланиб қолди. Сўнгра айёрона кулимсираб меҳмонга юзланди.
— Воҳиджон мендан илтимос қилганди. Шарманда бўлишни истамаганди. Райҳон ажойиб аёл эди. Унақаси йўқ эди бу атрофда.
— Яна-чи?
— У суюқоёқ эди. Воҳид уни бегона эркак билан топишса, шармада бўлиб қолишни истамади. Шунинг учун иш қўзғатмаслигимни сўраган.
— Аёл қизиниям ташлаб қочиб кетавердими?
— Ахир, унинг қанақа аёллигини айтдим-ку! Ярамас эди. Унақалар болага қараб ўтирармиди?!
Ерожин Холиджон ҳамроҳлигида ортга қайтди. Холиджон тоғасининг Райҳон ҳақидаги гапларини эслаб йўл-йўлакай ҳиринглашдан бўшамасди.
— Воҳиднинг қизи қаерда яшайди? — сўради Ерожин.
— Шу микрораёнда. Отасининг эски квартирасида. Воҳид ака янги квартирага кўчиб ўтгач, қизи шуерда қолувди. Ота билан бирга яшашни истамади.
— Нега?
— Аниқ-ку! Онасига тортган-да! Ота уйига жазманларниетаклаб келишга уялган.
— Уникига кириб ўтсак бўладими? Мен у қиз билан албатта гаплашиб кўришим шарт.
— Кириб ўтаверамиз. Фақат у уйида йўқ. Воҳид йўқолиши билан кабинетимга чопиб келди. Бақир-чақир қилди. Отасини ўзи қидириб топмоқчи эканини айтди. Шуни биламанки, Тошкентга самолётда учиб кетган. Шундан бери дом-дараги йўқ.
Ерожин кабинетдан туриб Тошкнетга қўнғироқ қилди.
— Рафиқжон ака, — деди гўшакдан одам товуши эшитилиши билан. — муаммо пайдо бўлди. Воҳиднинг уйида ва квартирасида зудлик билан тинтув ўтказиш керак.
— Гап бўлиши мумкинмас. — жавоб қилди Носиров. — Тинтув бўлса, тинтув-да!..
Милитсионерлар Воҳиднинг дарвозаси ёнига бир зумда одамларни тўплашди. Воҳиднинг уйига қоровуллик қилган одам ҳам топилди. Унинг исми Мухтор эди. Ўн дақиқа ўтар-ўтмас, Мухторни олиб келишди.
— Нега боғга қарамадинг яхшилаб? — сўради ундан Ерожин қуриб-қақшаб кетган боғ томон ишора қилиб.
— Сўрамай киришга қўрқардим. Худо кўрсатмасин, бирор нарса йўқолиб қолса… Мухтор бадавлат одам эмас. Лекин Оллоҳ билади, менинг қўлларим тоза. Ўғирлик қилмайман.
— Хўжайин кетишидан олдин уйдан хабар олиб туришингни айтмаганмиди?
— Ўтиришдан кейин Воҳид ака эрталаб соат олтида келишимни тайинлаганди. Мен келдим, хўжайиннинг ўзи келмади.
— Шу кўйи дарвоза қаршисида кутиб ўтиравердингми уни?
— Нега? Дарвозани очиб ичкарига кирдим. Боғ ичига ораладим. Гулларга сув қуйдим, итни овқатлантирдим, йўлакларни супуриб, ундан кейин кетдим.
— Кейин-чи?
— Айтдим-ку, дарвозани қайтадан ёпиб уйга жўнадим. Кейинроқ Воҳид ака йўқолиб қолганини эшитдим. Қўрқиб кетганимдан ўша-ўша буерга қадам босганим йўқ.
— Кимдан эшитдинг?
— Одамлар айтишди.
— Бўпти, гаражни оч энди!
Мухтор гаражни очди. Оқ «БМВ» эшигидаги қулфда машинанинг калити осилиб турарди.
— Одамларни чақиринг, баённома тузамиз! — Холиджжонга ўгирилиб буюрди Ерожин.
— Бир дақиқага мумкинми сизни? — Холиджон Ерожинни четроққа олиб ўтиб давом этди. — Биласизми, Воҳид ака жуда катта одам. Мабодо топилгач, мен уйига келиб тинтув қилганимни билса… Илтимос, Тошкентда мен ҳақимда ҳеч нарса демай қўя қолинг!
— Хўп. Сиз одамларни йиғинг!.. — Ерожин қайтадан Мухторга юзланди. — Воҳиднинг машинаси биттамиди?
— Иккита. Яна битта «Жигули»си бор эди.
— Қаерда?
— Билмайман.
— Ёзиб қўйинг. — деди Ерожин ёнидаги Муҳаббат исмли келишгангина қизга. Қиз Ерожинга қараб майин жилмайиб қўйди.
* * *
Ерожин кабинетдалигида эътибор бермаган экан. Қиз новчадан келган, хипча бел, сийналари ўзига ярашиб турибди. Холиджон унинг ўғринча қарашларини пайқаб қолдими, шивирлаб қўйди:
— Қиз эмас, асалнинг ўзи!
— Ҳа, гўзал экан. — деди Ерожин кулиб.
Уйда Ерожин ўғирлик ёки босқинчилик юз берганини пайқамади. Ётоқдаги гилам остида турган кичкинагина темир қутига кўзи тушди-ю, ҳеч кимга индамай қўя қолди. Ходимлар то бошқа буюмларни текширувдан ўтказгунча, қандай йўл тутиш ҳақида бош қотирди. Чунки, қутидаги нарсалар ишда ёрдам беришини кўнгли сезиб турарди. Агар уерда пул бўлса-ю, ҳаммаси сақланиб қолган чиқса, Воҳидни аллақачон ўлган деб ҳисоблаш мумкин. Мабодо қутида ҳеч нарса учратмаса, унда уй эгаси ўз хоҳиши билан ғойиб бўлган деб фикр қилиш мумкин. Албатта, бунга ҳам юз фоиз кафолот йўқ. Қутини қотилнинг ўзи ҳам тозалаб кетаверади. Айниқса, яқин кишиларидан кимдир бўлса…
Ерожин бир-бир хоналарни айланиб чиқди. Ошхона, ваннахоналарни айтмаса, олтита хона бор экан. Полларни, жиҳозларни чанг босиб кетибди. Бундан келиб чиқадики, уй эгаси ғойиб бўлгандан сўнг уйга ҳеч ким кирмаган. Ваҳоланки, қотил ўша куниёқ бу уйни шип-шийдон қилиб кетиши муқаррар эди.
Ерожин ҳозирча қутига яқинлашмай туришни маъқул топди. У ёшликдаги дўстининг олдида ўзини гуноҳкордай ҳис этарди. Сабаби, қутидаги бор нарсалар баённомага киритилади. Воҳид топилгудек бўлса-чи? Ў, у ўзига тегишли буюмларни тортиб олгунча узоқ муддат чопиши лозим бўлади. Йўқ, яхшиси, ҳозир жим тургани маъқул.
«Жигули»нинг йўқлиги Ерожинни ҳушёр торттириб турарди. «БМВ»нинг йўқолишини тушунса бўлади. Аммо гаражда турган эски машинани олиб кетиш — ғирт аҳмоқлик. Бундан Воҳиднинг ўзи қаергадир қочиб кетаётиб эски машинадан фойдаланган деган тўхтамга келишдан бўлак чора йўқ.
Ерожин Мухторни четга тортди.
— Ўша тонг қанча вақт бу уйда бўлдингиз? — сўради у.
— Соат олтидан саккизларгача. Роппа-роса икки соат.
— Шунчалик аниқ эсингизда қолдими қанча турганингиз?
Мухтор бир дақиқа жим қолди.
— Тошкентга самолёт эрталаб соат саккизда учади. — жавоб қилди ниҳоят. — Хўжайин аеропортга олиб бориб қўйишимни сўраганди. Соат саккизгача кутганимдан кейин уни учиб кетган бўлса керак деб ўйладим.
— Чиптаси бормиди? — Ерожин қайтадан қўлига блокнотини олди.
— Бўлса бордир-да.
— Аниқроғи?
Мухтор индамади. Шундан сўнг Ерожин бу ҳақда Холиджондан сўраб кўрди.
— Нега Воҳидга чипта керкак бўлган экан? — ҳайрон бўлди Холиджон. — Мен аеропорт бошлиғига қўнғироқ қилиб битта жойни айнан Воҳид учун банд қилиб қўйишини тайинлагандим.
— Кейин-чи?
— Кейин самолёт учишига бир-икки дақиқа қолганда у жойни қандайдир аёлга бериб юборишди. У аёл кимнидир дафн этишга кетаётган экан.
Бу орада тинтув ниҳоясигаетди. Ҳеч қандай натижа чиқмади. Воҳид ва Фотималарнинг квартирасига кетишдан олдин Холиджон Ерожинга юзланди.
— Ҳамманинг қорни очди. — деди у мулойимлик билан. — Қарши бўлмасангиз, сизни зўр ошхонага олиб борсам!
— Мени яхшиси, бошқа нарса билан сийланг. — кулди Ерожин.
— Меҳмон учун ҳамма нарсага тайёрман. Истайсизми, Муҳаббатни сизга ёрдамчи этиб тайинлайман?
— Воҳид яқин дўстим эди. — Ерожин жиддий тортиб асосий мақсадга кўчди. — Мен яна бир марта унинг уйида бўлиб қайтишни хоҳлардим. Албатта, бир ўзим эмас. Ходимларингиздан биронтасини қўшиб берсангиз. Масалан, ўзингиз айтганингиздай, Муҳаббатни.
Холиджон кулиб юборди.
— Гап бўлиши мумкинмас! — Истаган вақтингизда бемалол Муҳаббатни ёнингизга олиб бораверасиз.
— Раҳмат. Ҳозир мен Мухтор билан бирга шаҳар айланмоқчиман. Агар у қарши бўлмаса…
Ерожин Мухторгаер остидан қараб қўйди. У юз тузилишидан қаршига ўхшамасди. Кетаётиб Ерожин Холиджонга қаттиқ тайинлади:
— Йўқолган «Жигули» масаласи бўйича бугуноқ бутун МДҲ бўйлаб қидирув эълон қилинг!
* * *
Улар икковлашиб эски шаҳарнинг тор кўчалари бўйлаб кета бошлашди. Кесак деворлар ортида ўрик, шафтоли дарахтларининг ям-яшил барглари кўзни қувонтирарди. Ҳа, яна бир ойдан сўнг улар мева солишади ва одамлар бозорга мева-чева таший бошлашади.
— Кел, тушлик қиламиз. — таклиф киритди Ерожин. — Яхшироқ жойни биласанми? Фақат оддий жой бўлсин.
— Биламан. — деди Мухтор. — Уйим икки қадам буердан.
— Уйингга бормаймиз. Безовта қилишдан нима фойда?
— Нега безовта қиларканмиз? Бизникига меҳмон келса, ҳамма қувониб кетади.
Ерожин Мухторнинг қаршилигига қараб ўтирмай, йўл-йўлакай дўконга кирди-да, вино ва бир қути шоколад сотиб олди.
Мухторнинг уйи ўзбекча уйга ўхшамасди. Кўпроқ Россия жанубидаги кичик-кичик уйларни эслатарди. Пастаккина, ғиштли, деразалари ҳам кичкина экан. Остонада челак, яна бир нечта катта-кичик шиппаклар турарди. Ерожин бу манзарани кўриб кулиб қўйди.
Мухторнинг хотини паст бўйликкина, татар қизи Роза Ерожинни кўрди-ю, эгнидаги кийимидан уялди шекилли югурганча кийим алмаштириш илинжида ичкарига кириб кетди.
— Хотининг ҳақиқий соҳибжамол экан. — деди Ерожин тез орада янги кўйлакда, сочлари чиройли турмакланган ҳолда чиқиб келган аёлга қараб қўйиб. — Хоним, марҳамат, арзимас совғамни қабул қилинг!
Ким билсин? Мақтов ёқдими, Роза дастурхонни боққа тузашни таклиф этди.
— Болалар қани? — сўради боққа чиқиб ўтиришгач, Ерожин атрофга аланглаб.
— Кинога кетишди. — жавоб қилди Мухтор. — Ҳинд киноси бўлаётганмиш.
— Нечта улар ўзи?
— Учта. Кичиги тўрт ёшга тўлди.
— Тўрт ёшда кинога борадими? Ҳали эрта эмасмикан?
— Ҳечқиси йўқ. Ҳинд кинолари эртакка ўхшайди. Кўраверсин.
Бу орада Роза югуриб-елиб овқат тайёрлади. Сўнгра керакли ичкиликларни стол устига қўйди.
— Эҳ, ахир, хизматдаман-ку! — деди Ерожин ичкиликдан кўз узолмай. — Ҳа, майли, нима бўлса бўлар… Ичганим бўлсин!
— Аслида хотиним ичмайди. — Мухтор қадаҳлардан бирига ароқ қуйиб Розага узатди. — Лекин меҳмоннинг ҳурмати учун бугун ичсин-а?!
— Биласанми, мен Воҳидни йигирма йил кўрмадим. — сўз бошлади Ерожин. — Буёққа келиб дарров эсладим. Яна хотини тўғрисидаям эшитдим.
— Райҳонми? — сўради Мухтор.
— Ҳа, ўша. Очиғи, биринчи хотининиям танирдим. Улар Калининградда танишиб турмуш қуришган. У ҳалиям туғруқхонада ишлайдими?
— Билмадим. Мен унисиниям, бунисиниям танимайман. Хўжайин билан кечроқ танишганман. У мени турмадан олиб қолганди.
— Қанақа турма?
— Э, бир куни кечаси машинада келаётиб молия бўлимининг бошлиғини уриб юборгандим. Ғирт маст экан. Хайрият, ўлмай қолди. Воҳид акаелиб югуриб мени қамашларига йўл қўймади. Ишонасизми, хурсанд бўлганимдан бир куни бозорга бордим. Ўшанда Воҳид ака бозорда доллар алмаштирарди. «Мендан нима хизмат, ака?» сўрадим ундан. Воҳид ака кулиб юборди. «Нима, шунчалик боймисан?» сўради ҳамон кулгидан ўзини тўхтатолмай. «Ҳа, — дедим. — Икки қўлим, икки оёғим бут. Уй қура оламан, машинангизни таъмирлаб бера оламан.»
Воҳид ака ўшанда айни уй қураётган экан. Мени ўзига ишга таклиф қилди.
— Нима иш қилдинг?
— Ҳаммасини. Қурувчиларни кузатдим. Машинасига қарадим. Айтганча, «БМВ»ни биргаликда сотиб олганмиз. Хуллас, уй битгандан кеийн гулларга сув қуйиб юрадиган бўлдим.
— Нима, Воҳид ҳеч қанақанги аёл билан учрашмасмиди? Нега сен гулларга сув қуясан?
Мухтор хотини ошхонадалигидан фойдаланиб Ерожиннинг қулоғига шивирлади:
— Бир дунё эди. Уйига ҳар куни қизлар келарди.
— Мен буни сўрамаяпман. Доимий яшайдиган аёлни назарда тутаяпман.
— Адашмасам, оилали аёлни севарди. Бироқ у аёл Воҳид акага сир бой бермасди.
— Буни қаердан биласан?
Ерожин бу саволига жавобни сабрсизлик билан кутарди. Чунки, биларди. Мана шу жавоб ишнинг чигалиниечиб бериши мумкин.
— Билмадим. — жавоб қилди Мухтор. — Шундай деб ўйлардим-да ўзимча!
— Йўқ, билишинг керак.? Қандайдир сабаб бўлиши керак-ку!
— Баъзан уйидан туриб ўша аёлга қўнғироқ қиларди. Менинг уйдалигимниям унутиб илтимос қиларди, ялинарди. Лекин ҳар гал фақат мастликда қўнғироқ қиларди.
— Тушунмадим. Ким оилали аёлга кечаси қўнғироқ қилади? Бундай аёлларга ё ишхонасига, ё эри йўқлигида кундузи қўнғироқ қилинади.
— Мен билмадим. — бош эгди Мухтор. — Буёғини ўйлаб кўрмаганман…
* * *
Ерожин Мухторникидан чиқиб бўлимга эмас, меҳмонхонага жўнади. Келиб ванна қабул қилган бўлди-да, Холиджонга қўнғироқ қилиб ўзини ҳам йўл-йўлакай олиб кетишини сўради.
Воҳиднинг квартирасига соат тўртларда етиб боришди. Беш қаватли уйнинг иккинчи қаватида жойлашган бу квартиранинг эшиги темирдан эди. Очиш осон кечмади. Холиджон бу ишни охирига етказгунча Ерожин ташқарига чиқди. Ҳовлида икки кампир ўтиришарди.
— Бузишаяпти, — дея шеригига шивирлади кампирлардан бири Ерожинга эшиттириб. — ҳайронман, нимага темир эшик қўйган. Ўғирлайдиган бирор нарса бўлса экан, майлийди.
— Эшикни аёлнинг ўзи ўрнатганмиди? — суҳбатга аралашди Ерожин.
— Ҳа, ўша қўйган.
— Эркакларни киритмаслик учунми?
— Қанақа эркак? Воҳидни киритмаслик учун. — елка қисди кампир. — Кечалари маст ҳолда келиб тарақлатаверарди. Ҳеч кимга уйқу бермасди.
— Тез-тез шунақа қилармиди?
— Ҳар ҳафта. Асосан дам олиш кунлари. Сен ўзинг ким бўласан, болам? Бизнинг уйда яшамайсан шекилли? Илгари сени кўрмаганмиз.
— Йўқ, онажонлар, мени милитсиядагилар олиб келишди. Гувоҳ сифатида. Воҳиднинг дўстиман.
Ерожин яна подездга қайтиб кирди. Эшик очилибди. Ичкарида ҳаво деярли йўқ. Бу уй эгаларининг анчадан бери буерга кирмаганларини кўрсатиб турарди. Балконда Ерожин бешта шотландлар вискисидан бўшаган шишаларни топди ва криминалитлардан бармоқ изларини текшириб кўришни илтимос қилди.
Шкафда ҳам кийимлар бетартиб сочилиб ётарди.
— Қиз квартирани жуда қийинчилик билан тарк этганга ўхшайди. — кўнглидан ўтказди у.
Шу пайт Холиджон қандайдир калит топиб Ерожинга тутқазди. Ходимлар бу калитертўланики эканини айтишди. Ерожин Холиджонни ёнига олибертўлага тушди. Калит қулфга ҳақиқатан тўғри келди. Ертўлада машинанинг эски ғилдираклари, яна велосипед турарди. Ерожин велосипедга ҳали чанг ўтириб улгурмаганини кўргач, ходимларга уни ташқарига олиб чиқишни буюрди…
Сўнгра криминалистларни ертўланинг қолган қисмларини текширишни уқтириб, ўзи велосипедни синчковлик билан кўздан кечира бошлади. Ўтирадиган жой, педаллар тирналмаган. Бўёғи ҳам жойида.
— Бу қиз жуда эҳтиёткорлик билан фойдаланган кўринади. — ўйлади Ерожин. — Йўқса, қандайдир излар қолиши мумкин эди.
Бу орада квартирани текшириш тугалланди.
Муҳаббат керакли актларни тайёрлаб барча масъул ходимларга имзо қўйдириб чиқди. Ҳужжатлар москвалик меҳмоннинг ҳурмати учун рус тилида тайёрланди. Ерожин стол тортмасидаги турли қоғозлар ичидан биттасини олиб негадир ҳушёр тортди. Қўлига олди-да, Холиджонга кўрсатди.
— Қара, — деди Холиджон ўринбосарига ўгирилиб. — оддий автобус чиптаси. Ҳакимов, нима дейсан?
— Чипталар нооддий бўлмайди. — жпаоб қилдиўринбосар. — Уларнинг ҳаммаси оддий.
— Мен сенга файласуфлик қилгин демаяпман. — уни койиб берди Холиджон. — Мутахассис сифатида жавоб бер.
— Марҳамат. Чипта шаҳар атрофидаги қишлоқларга қатнайдиган автобусники. Бу автобуслар кунига бир марта Фарғонага бориб қайтади. Бизнинг автовокзалдан эрталаб соатеттида кетса, кечқурунетти яримда уёқдан қайтади. Чипта ўнинчи февралда сотиб олинган. Эгаси атиги ўн чақиримгина йўл босган бу чипта билан. Мутахассис сифатида айтадиганларим шулар.
— Воҳид қайси куни йўқолган. — қизиқсиниб сўради Ерожин.
— Оллоҳ Буюк!.. Ўнинчида биз Воҳид акани кузатиб қўйганмиз. Ўн биринчида йўқолиб қолди.
Ерожин Воҳид жўнаб кетган рейсдаги ҳайдовчини топишни илтимос қилди-да, ўзи Холиджон ва Муҳаббат ҳамроҳлигида шаҳар бўлимига йўл олди.
Бўлим раҳбари ўринбосари таътилда экан. Унинг кабинетига кириб, Ерожин экспертни чақиртирди. Ҳозир Фотиманинг сурати жуда зарур эди. Афсуски, паспорт столидагилар ишни аллақачон тугатишган. Эртагача кутиш эса, ишни анча орқага суриб юборади.
— Мени чақирганмидингиз? — бир маҳал рўпарасида Козлов деган рус йигити ҳозир бўлди.
— Эксперт сизми? — сўради Ерожин.
— Ҳа.
— Унда менга манави ўсимликнинг нима эканини аниқлаб беринг.
Ерожин чўнтагидан елим халтачага солинган нарсани узатди.
— Ҳозир керакмиди? Иш вақти тугаб қолганди-ку!.. Лабораторияниям ёпгандим.
— Бугун бўлса, айни муддао эди.
— Майли, — кулди Козлов. — ҳамюрти экансиз. Йўқ деб бўлармиди.
Ерожин йигит чиқиб кетгач, Муҳаббатга миннатдорчилик билдириб кетишга чоғланди. Муҳаббат ҳам унга жавобан табассум ҳадя этди. Чамаси, оқ-сариқдан келган подполковник Ерожин ўзига ҳам ёқиб қолгандек эди.
— Дўстларингиз сизни ким деб чақиришади? — сўради Ерожин ундан.
— Муха деб. — жавоб қилди Муҳаббат ва беихтиёр қизариб кетди.
— Шунақами? Муха, унда бизга чой ташкил қилсангиз…
Муҳаббат чиқиб кетди. Ерожин қараса, ўзи илтимос қилган автобус ҳайдовчисиетиб келиб уни кутиб турган экан. Чақиртирди. Йигитнинг кўзларида алам учқунларди. Петя буни сезиб вазиятни юмшатишга уриниб кўрди.
— Кел, оғайни, танишайлик. — қўл чўзди Ерожин. — Отинг нима?
— Османов Умид. — ғудранди йигит.
— Умид Османович, мен Москвадан келганман. Дўстим йўқолиб қолди. Мен унинг ё тиригини, ё ўлигини топишда ёрдам беришим зарур. Сен ҳам бу ишда ҳамкорлик қилсанг, ёмон бўлмасди.
— Менинг нима алоқам бор? Мен сенинг дўстингни ўлдирмаганман. Ҳеч нарса билмайман.
— Мен сен ўлдиргансан деётганим йўқ. Сен унинг қизини автобусингда олиб кетгансан. Мана ўша қизнинг чиптаси. Қиз тахминан йигирма ёшлар атрофида. Озғингина, баланд бўйли. Сенинг ўзинг ҳам ёш экансан. Бундай қизни пайқамаслигинг мумкинмас. Мана, менинг ёшим элликка яқинлашиб қолган бўлсаям чиройли қизларни дарров пайқайман.
Ҳайдовчи сўзлашга тутинмай, Муҳаббат чой келтирди.
— Уч ой ичида қанча-қанча қизлар автобусга чиқиб-тушиб кетишган. Эсимда қолибдими…
— Сен шошилма. Аввал ўнинчи феврални эслаб кўр. Оғир кун бўлганми, ё аксинчами? Балки, ўша куни автобусинг қаердадир бузилиб қолгандир? Ё бошқа ҳодиса юз бергандир.
— Ўнинчи феврал қайси кун эди? — сўради ҳайдовчи.
— Пайшанба эди.
— Пайшанба… Бозор бўладиган кун. Деҳқонлар бозорга боришади. Қўйниетаклаб автобусгаям чиқиб кетаверишади. Эҳ, ҳайдовчи учун жуда ёмон кун. Ишқилиб, Худонинг ўзи кечирсин!.. Чиптани бер, яна бир кўрай-чи!
Ерожин чиптани унинг қўлига тутқазиб пиёлага чой қуйди.
— Ҳа-а, бу чиптанинг сериясидан шу нарса маълумки, мен Фарғонадан қайтаётгандим. Кечикаётгандим бунинг устига. Ёқилғи қуйиш шоҳобчаси ёнида баллон тешилиб қолди. Уёққа-буёққа чо-чоп қилгунча кеч қолдим. Қиз автобусга чиқди. Гўзал, бироқ ўзбек эмасди. Сен дўстингни ўзбек дедингми?
— Ҳа, Воҳид Иброҳимов.
— Йўқ, у қиз рус эди. Оқ-сариқдан келган.
— Қаерда тушиб қолди? — сўради Ерожин.
— Микрораёнда тушганди.
Шу пайт эшик очилиб остонада Козлов пайдо бўлди.
— Киравер, — деди Ерожин унга. — мен сизларнинг жойларингизни билмайман. Мана, Умид Османов ёрдам берди. Мен қидираётган қиз унинг автобусига чиққан экан.
Козлов ҳайдовчи билан ўзбекчалаб гаплаша бошлади. Русчада қийналаётган ҳайдовчи ўз она тилида тез-тез гапирар, куйиб-пишиб Козловга нималарнидир уқтирарди.
— Раҳмат сенга, Умид, — дея ҳайдовчига қўл узатди ниҳоят Ерожин. — катта раҳмат!
* * *
Козлов билан ёлғиз қолишгач, Ерожин мақсадга кўчди.
— Хўш, ўсимлик ҳақида маълумот бер энди.
— Оддий ариқ бўйларида ўсадиган ўт экан. — деди Козлов. — Ўтган йилги. Барглари шу йили узиб олинган. Аниқроғи, февралда.
— Айт-чи, Воҳиднинг қизи билан яхши танишмисан?
— Уни бутун бўлим билади. — жавоб қилди Козлов афтини бужмайтириб. — Жуда ярамас қиз. Воҳид зўрға тишини тишига босиб яшарди.
— Нега?
— Ўзбекка ўхшамайди. Малласоч. Қачон қараса, отасининг юзиниерга қаратиб юрарди. Қолаверса, Воҳидга таъна қилишарди. Айниқса, Ҳакимов.
— Воҳиднинг ўзи-чи?
— Иложсиз бу таъналарни эшитарди, тоқат қиларди. Яна… Айтишларича, қачонлардир унинг бир россиялик дўсти уйида меҳмон бўлган экан. Шундан кейин қизи дунёга келганмиш.
— Ие, ахир уникида мен меҳмон бўлганман-ку! — Козловнинг сўзини бўлди Ерожин.
— Э, йўқ, у сенга ўхшамайди. У малласоч.
Улар суҳбатни тугатмай, кабинетга Холиджон кириб келди.
— Бугун меникида меҳмон бўласан. — қувонч билан Ерожинга сўз қотди у кирибоқ. — Хотиним ош дамлаяпти.
— Йўқ, меҳмондорчиликни кейинроққа суриб турамиз. Аввал ишни охирига етказайлик.
Ерожин иккала ходим билан ҳам хайрлашиб меҳмонхонага жўнади.
* * *
Кечқурун эҳтиёт шарт Аксеновларникига қўнғироқ қилди. Гўшакни Надя кўтарди.
— Қандай бахт, қўнғироқ қилдинг! — дея қичқирди у. — Мен ўзимни қўярга жой тополмай ўтиргандим. Ишларинг қалай? Соғлиғинг яхшими?
— Ҳаммаси жойида. Ишлаяпман. Уйдагиларнинг аҳволи қандай?
— Кеча Фоняни дафн қилдик. Бизникилар сен тайинлагандек дафн маросимига боришмади. Сева Фонянинг ота-онасини бизникига олиб келди. Биласанми, улар жуда яхши одамлар. Уларга ачинаман. Азизим, Люба айтдики, Фоня жўнаб кетишидан аввал икковлари уришиб қолишган экан. Эшитаяпсанми?
— Ҳа, эшитаяпман, гапиравер.
— Фоня қайсидир машина ичида Веранинг бегона эркак билан ўпишаётганини кўрганмиш. Люба бу гапни эшитиб аччиқланиб кетибди. Ана шунинг дастидан уришиб қолишибди.
— Тушундим, жоним. Мен сени жудаям севаман.
— Келганингдан кейин Загсга ариза берамизми? Люба илтимос қилаяпти.
— Албатта.
* * *
Орадан бир соатча ўтиб Козлов келди. Ерожинни тунги балиқ овига таклиф этди. Меҳмонхонада жуда зерикарли эди. Шунинг учун Петя ортиқча қаршиликларсиз рози бўлди.
— Қара, — деди йўл-йўлакай Козловга. — Воҳид бу уйни ким учун қурган? Қизи учунми?
— Йўқ. Қиз бу уйга қадам босмаган. Муносабатлари жуда ёмонлашиб кетганди.
— Сабаб?
— Сабаб шуки, Воҳиднинг ўзи ҳам қиз ўзиники эмаслигига ишона бошлаганди. Шу туфайли Фотимага унчалик меҳр кўрсатмай қўйган. Қиз ёлғиз қолиб гоҳ ўғирлик қиларди, наша чекарди. Воҳид эса, қачон қараса, уни милитсиядан ҳимоя қилишга мажбур бўларди…
Улар келиб тўхтаган жой жуда салқин эди. Ариқдан шилдираб оқаётган сув одамнинг завқини келтирарди. Шуерда ярим тунгача балиқ овлаган бўлишди…
— Анави тоғлар қандай аталади? — сўради Ерожин Козловдан эрталаб кўзларини зўрға очаркан.
— Помир тоғлари.
— Бўпти, сен балиғингни овлаб тур, мен бир жойга бориб келаман.
— Қаерга? — ҳайрон бўлди Козлов.
— Харитада кўргандим. Шу атрофда бир қариянинг уйи бўлиши керак. Бориб суриштирай-чи, балки, қиз ҳақида нималарнидир айтиб берар. Балки кўргандир Фотимани.
Козлов индамади. Ерожин пиёда юз метрча юриб боргач, ҳақиқатан эски бир уй олдидан чиқиб қолди.
Секин ичкарига қадам қўйди. Хонада кекса бир қария ўтирарди.
— Хайрли кун. — деди Ерожин остона ҳатлаб ичкари киргач.
— Ассалому алайкум. Кел, ўғлим.
— Отахон, нега сиз балиқ овламаяпсиз? — сўради Ерожин. — Ана, биз дўстим билан катта балиқ тутиб олдик.
Қария индамади.
— Менинг дўстим сизни яхши танийди. — давом этди Ерожин.
— Шунақами? Агар ўша дўстинг мен ҳақимда яхши гаплар айтган бўлса, демак, ажойиб одам экан.
— Ҳа, тўғри. Козлов ҳақиқатан сизни мақтади.
— Ие, Степанжон шуердами? — жонланиб ўрнидан қўзғалди қария. — Нега ўзи келавермади? Мен унга ҳар келганда сут, нон, пишлоқ берардим. Нега келавермади?
— Сазан балиқ овламоқчи. Овлаб бўлсин, албатта келади. Отахон, бу ариқ бўйига кўп одам келиб турадими?
— Ҳа, шаҳар яқин бўлгандан кейин келишади-да!
— Эсланг, баҳорда велосипед минган қизни кўрмаганмисиз? Айтишларича, у қиз шуерга келган экан.
— Сен жуда айёр экансан. Нега Степанжоннинг ўзи келмади? Саид ота ўша велосипедни ўғирлаган деб ўйлайдими? Йўқ, Саид ота бировнинг мулкига кўз олайтирадиганлардан эмас.
— Ҳеч ким сизни ўғирлади демади. Велосипед аллақачон топилган. Фақат қизни кўрганмисиз-йўқми, шуни билмоқчиман.
— Ҳа, кўрганман. Қиз велосипедда келиб тўхтаган-да, шу ариқда чўмилган. Лекин Саид ота яланғоч аёлга қарамайди. Хотинидан қўрқади.
— Аниқ кўргансиз-а?
— Кўрганман. Рус қизи эди. Ариқнинг ўртасигача чўмилиб борган.
— Раҳмат, отахон.
Ерожинга худди шу гаплар керак эди. Югурганча Козловнинг ёнигаетиб борди.
— Хўш, қария ёрдам бердими? — сўради Козлов худди бир янгиликни кўнгли сезгандек.
— Ҳа, жуда катта ёрдам берди. Қани, кетдик, Холиджоннинг ёнига бормасанг бўлмайди. Боргин-да, айт, ғаввослар билан кран олиб келсин!
Козлов ҳеч нарса демай нарсаларни йиғиштирди-да, машинага ўтирди.
* * *
Ерожин Козловни жўнатиб ўзи ариқ бўйига келди ва уёқдан-буёққа бориб кела бошлади. Хўш, Воҳид наҳотки кечалари Фотимага қўнғироқ қилиб ялинган бўлса? Нега? Қизим эмас, бегона деб ҳисоблагани учун тегинганмикан унга? Йўқ, балки, қиз унинг баъзи сирларини билгани учун қўрқитгандир? Бу ҳам ҳақиқатга тўғри келмайди. Тегинганлиги сал мантиққа тўғри келаяпти. Қиз бекорга муздай сувга тушиб чўмилмаган. Беҳудага ариқнинг ўртасигача бормаган. Сувдан нимадир қидирган. Йўқ, қидирган эмас. Ариқнинг чуқурлигини ўлчаб кўрган. Машинани чўктириш мумкинми-йўқми, шуни аниқламоқчи бўлган.
Бу тахминлар шу нарсани кўрсатардики, Воҳиднинг эски «Жигули»си ҳозир ариқ тубида бўлиши муқаррар.
Шунда бирдан Ерожин ҳушёр тортди.
— «Фотима менинг қизим бўлса-я?!.»
Йўғ-е, бу бўлиши мумкинмас…
— Степанжон кетиб қолдими? — орқадан қариянинг товушини эшитиб Ерожин ўрнидан турди. Қария қўлида сут, пишлоқ солинган савтча ушлаб турарди.
— Тез қайтади. — деди Ерожин. Сиз қиз чўмилган ерни кўрсатинг!
Қария беш қадам олдинга юриб тўхтади.
— Рус қизи мана шуерда чўмилган. Мана унинг излари.
Ерожин яқин бориб ерга қаради. Ростдан ҳам қуруқ ерда аёл кишининг оёқ излари бор эди…
(давоми бор)
Андрей АНИСИМОВ