وقف، احسان ماندگار

روز هجدهم آذر ماه در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز "وقف" نامیده شده است. سنت حسنه وقف از سنت‌های نیکو و به یادگار مانده از صدر اسلام است که همچنان درمیان مردم مرسوم است و علاوه برآنکه از اعمال صالحه برای مومنین به شمار می‌رود، تاثیر و نقش فراوانی نیز در توزیع ثروت و عدالت درمیان آحاد ملت در جوامع مختلف اعم از جوامع اسلامی و غیر اسلامی دارد.
در تعالیم دین مبین اسلام، احکامی وجود دارند که ضامن گسترش عدالت و مساوات درمیان مردم هستند، احکامی از قبیل زکات، خمس، صدقه، قرض الحسنه و... علاوه بر حل بسیاری از مشکلات اقتصادی مردم، نقش بسیار مهمی در جلوگیری از انباشته شدن ثروت و سرمایه در یکجا ایفا می‌کنند و این احکام در واقع حقوق گروههای محروم و مستضعف جامعه را از سرمایه و ثروت متمولین بیرون کشیده و از ایجاد جامعه طبقاتی بخصوص جامعه‌ای که در آن مرفهین بدون توجه به اقشار کم درآمد و آسیب پذیر به زندگی‌های اشرافی و پرریخت و پاش روی بیاورند جلوگیری می‌کنند.
وقف نیز همردیف این احکام است و صدقه جاریه‌ای تلقی می‌شود که بیشتر عام المنفعه است و نفع اموال موقوفی به عموم و یا در جوامع کوچک‌تر به اکثریت مردم آن جامعه می‌رسد. وقف در واقع از سنت‌ها و روش‌های نیکوی محرومیت زدایی از جوامع اسلامی است که در قرآن نیز دستورات فراوانی در این زمینه وجود دارد و برهمین مبنا در سیره رسول گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام موارد کثیری از اقدام، توصیه و عمل به این سنت نیکو دیده می‌شود.
در حدیث مشهوری از رسول گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله نقل شده است:
«اذا مات ابن آدم انقطع عمله الافی ثلاث، صدقه جاریه، او علم ینفع به، او ولدصالح یدعوله». هرگاه فرزند آدم بمیرد عمل او قطع می‌شود مگر از سه چیز: صدقه جاریه، علمی که از آن سود برده شود و فرزند صالحی که برای او دعا کند. بسیاری از علما و فقهای بزرگ اسلامی وقف را از مصادیق صدقه جاریه در این حدیث شریف دانسته‌اند زیرا نفع اموال، اماکن و هرنوع میراث وقفی در طول سالیان متمادی به آحاد جامعه می‌رسد و لذا به یادگار گذارنده آن از ثواب و حسناتش بهره‌مند می‌شود.
رسول گرامی اسلام درحدیث دیگری می‌فرمایند:
«ان مما یلحق المومن من عمله وحسناته بعد موته علماً نشره و ولداً صالحاً ترکه، ومصحفاً ورثه او مسجداً بناه، او بیتاً لابن السبیل بناه، او نهراً اجراه، او صدق اخرجها من ماله فی صحته و حیاته و تلحقه من بعد موته». چند چیز است که بعد از مرگ مومن پاداش آنها به او می‌رسد علمی که از خود به یادگار گذاشته باشد، فرزند صالحی که جانشین خوبی برای او باشد، قرآنی که به ارث گذاشته باشد، مسجدی که ساخته، منزلی که برای مسافران در راه مانده بنا کرده، نهری که آن را جاری ساخته است و صدقه‌هایی که در حال حیات و زندگی خود انجام داده باشد.
وقف که در اصطلاح فقها، نگهداشتن و حبس کردن عین ملک و مصرف کردن منافع آن در راه خداست، یکی از مترقی‌ترین تعالیم اجتماعی اسلام به شمار می‌رود که بر پایه تعاون و حس نوع دوستی بنا نهاده شده و هدف اصلی آن تأمین و تثبیت محل سکونت یا منبع ارتزاق و تأمین قسمتی از نیازمندی‌های عمومی و گسترش فرهنگ تشویق به احداث بناهای علمی، بهداشتی، مذهبی و... است. اینکه پیامبراکرم صلی‌الله علیه و آله و خاندان رسالت مردم را به این کار خیر ترغیب و تشویق نموده‌اند و از طرف خداوند نوید پاداش کار نیک به عنوان باقیات الصالحات به آن داده‌اند و احادیث فراوانی در این زمینه از خود بر جای گذاشته‌اند به همین دلیل است.
امیر مومنان علی علیه السلام موقوفه‌های فراوانی داشت که این موقوفات از اموال و دارائی‌های شخصی آن حضرت بوده، بطوریکه محدثان و مورخان نقل کرده‌اند حضرت علی علیه السلام در زمینه کشاورزی و حفر قنات برای کشاورزان و کاشت باغ‌های خرما بسیار تلاش کردند و آنچه را که دسترنج خویش و ملک شخصی ایشان تلقی می‌شد چه به عنوان ملک و چه مزارع و حتی چاه‌های حفر شده را وقف نمودند و برای آیندگان جهت بهره‌برداری به جا گذاشته‌اند.
سابقه وقف در کشور ما نیز سابقه‌ای بس طولانی دارد که پس از ظهور اسلام این سابقه با تعالیم عالیه اسلام عجین شد و اکنون آثار عمل به این سنت حسنه الهی و اسلامی را در جای جای کشور اسلامی می‌توان مشاهده نمود و امید آن می‌رود که با ترغیب و تشویق دستگاهها و سازمان‌های فرهنگی ومذهبی گرایش عمومی به سمت این سنت حسنه و صدقه جاریه بیش از پیش افزایش یابد و در ایجاد تعاون و محرومیت زدایی از اقشار آسیب پذیر و محروم جامعه همچنان نقش آفرینی نماید و در عین حال به عنوان احسانی ماندگار برای وقف کنندگان حتی پس از مرگ نیز سبب خیر و برکت باشد.