Ανατροπή καθεστώτων δεν σημαίνει σταθερότητα

Εχουν υπάρξει πολλές αναλύσεις για το αν και πώς μπορεί να ανατραπεί το καθεστώς του Ιράν και πολλά πιθανά σενάρια. Εξίσου σημαντική όμως είναι και η συζήτηση για το ποια θα είναι η επόμενη ημέρα αν έχουμε αλλαγή ή ανατροπή καθεστώτος. Μπορούμε να δούμε ορισμένα παραδείγματα από στρατιωτικές επεμβάσεις που οδήγησαν σε αλλαγή καθεστώτος, όπως στην περίπτωση του Αφγανιστάν, του Ιράκ και της Λιβύης, αλλά και την περίπτωση της Αιγύπτου, που είχαμε αλλαγή καθεστώτος χωρίς εξωτερική επέμβαση, αλλά και τη Συρία που είναι ένα παράδειγμα χρήσιμο για την εξαγωγή συμπερασμάτων.

Σε κάθε περίπτωση, το Ιράν μπορεί να έχει κάποιες ομοιότητες, κυρίως με την οργάνωση του καθεστώτος Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ, αλλά και πολλές διαφορές και κανείς δεν μπορεί να πιθανολογήσει πως θα δούμε μια γραμμικότητα στις εξελίξεις.

• Στο Αφγανιστάν το 2001 είχαμε την πρώτη στρατιωτική επέμβαση του 21ου αιώνα, στο πλαίσιο του πολέμου κατά της τρομοκρατίας. Οι στόχοι της επιχείρησης ήταν η εξόντωση της απειλής της Αλ Κάιντα και η ανατροπή του καθεστώτος των Ταλιμπάν. Τον Δεκέμβριο του 2001 οι Ταλιμπάν έχασαν τον έλεγχο της Καμπούλ και σύντομα το καθεστώς τους κατάρρευσε. Σχηματίστηκε νέα κυβέρνηση μέσα από το μωσαϊκό της Βόρειας Συμμαχίας. Ωστόσο, οι Ταλιμπάν δεν εξαφανίστηκαν, αλλά αντίθετα μετεξελίχθηκαν σε αντάρτικο κίνημα και ύστερα από είκοσι χρόνια, το 2021, επέστρεψαν στην εξουσία εγκαθιστώντας εκ νέου ένα αυταρχικό και καταπιεστικό καθεστώς. Η δε Αλ Κάιντα δεν εξαφανίστηκε, παρά την εξουδετέρωση του Μπιν Λάντεν και παραμένει ακόμη και σήμερα μια σημαντική απειλή για τη διεθνή ασφάλεια.
•  Τον Μάρτιο του 2003 στο Ιράκ πραγματοποιήθηκε η στρατιωτική επέμβαση που είχε ως στόχο την ανατροπή του καθεστώτος Σαντάμ Χουσεΐν, κάτι που έγινε μέσα σε λίγες μόλις εβδομάδες. Υστερα από μια περίοδο μεταβατικής κυβέρνησης, το 2005 έγιναν οι πρώτες εκλογές που οδήγησαν σε νέα κυβέρνηση. Ωστόσο, η σταθερότητα δεν χαρακτηρίζει το Ιράκ ακόμη και σήμερα. Μετά την ανατροπή του καθεστώτος του Μπάαθ οι σιίτες πήραν τον έλεγχο και ξέσπασε ένα κύμα διώξεων κατά των σουνιτών που μετεξελίχθηκε σε ένοπλή φυλετική διαμάχη. Από το αντάρτικο εναντίον των αμερικανικών δυνάμεων ξεπήδησε η νέα και θανατηφόρα εκδοχή της τότε Al Qaida in Iraq, η Islamic State in Iraq, στην οποία προσχώρησαν πολλοί από το πρώην κόμμα του Μπάαθ. Επίσης, δημιουργήθηκαν και δραστηριοποιήθηκαν πολλές ένοπλες πολιτοφυλακές, κυρίως σιιτών, οι οποίες καθοδηγούνταν από τους Kuds του Ιράν.
•  Το 2011 στη Λιβύη, σε συνέχεια εμφυλίου πολέμου που ξέσπασε στο πλαίσιο της Αραβικής Ανοιξης, πραγματοποιήθηκε στρατιωτική επέμβαση, η οποία μέσα σε λίγους μήνες οδήγησε στην ανατροπή του καθεστώτος Καντάφι. Οι διάφορες πολιτοφυλακές κράτησαν τα όπλα τους και σύντομα η Λιβύη οδηγήθηκε σε εμφύλιο πόλεμο και από το 2014 έχει δύο κυβερνήσεις. Επίσης, τη συνθήκη εκμεταλλεύτηκε η ISIS που είχε έντονη δραστηριότητα στη χώρα. Σήμερα η χώρα παραμένει διχασμένη και ασταθής.
• Το 2011, στην Αίγυπτο, το καθεστώς Μουμπάρακ ανετράπη ύστερα από λίγες ημέρες μαζικών λαϊκών κινητοποιήσεων και την υποστήριξη του στρατού. Στις εκλογές του 2012 που ακολούθησαν προέκυψε κυβέρνηση από τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Επειτα από συγκρούσεις μεταξύ ισλαμιστών και άλλων πολιτών, το 2013 ξέσπασαν νέες μαζικές διαδηλώσεις, με την υποστήριξη και των ενόπλων δυνάμεων που οδήγησαν σε στρατιωτικό πραξικόπημα και στην ανάληψη της ηγεσίας από τον στρατηγό και μετέπειτα πρόεδρο Σίσι.
•  Η Συρία είναι μια διαφορετική περίπτωση, καθώς δεν υπήρξε επέμβαση δυτικών δυνάμεων, αλλά εμπλοκή πολλών και διαφορετικών δρώντων, μετατρέποντας τον εμφύλιο πόλεμο, σε πόλεμο μεταξύ αντιπροσώπων. Μια συνθήκη που οδήγησε σε περαιτέρω διάχυση της βίας και στην αξιοποίηση της συνθήκης από την ISIS, για την κατάληψη εδαφών και την εντατικοποίηση της τρομοκρατικής της δράσης.

Βλέπουμε λοιπόν τρεις κατηγορίες ανατροπής καθεστώτων (εξωτερικές επεμβάσεις, εμφύλιος πόλεμος, λαϊκές κινητοποιήσεις). Σε καμία περίπτωση δεν έχει προκύψει ένα σταθερό διαφορετικό καθεστώς. Αντίθετα, έχουμε αδύναμες κυβερνήσεις, επιστροφή ένοπλων ομάδων όπως οι Ταλιμπάν, στρατιωτικά καθεστώτα και διαιρεμένες χώρες με δύο κυβερνήσεις. Η διάχυση της βίας και οι φυλετικές και σεχταριστικές συγκρούσεις είναι μια ακόμη σημαντική αρνητική παράμετρος. Αντίστοιχα, παρατηρήθηκε τόσο η ένταση της ριζοσπαστικοποίησης και του εξτρεμισμού, όσο και η ενίσχυση της τρομοκρατίας.

Αυτός είναι και ένας λόγος που οι ΗΠΑ για δεκαετίες, πριν από την αλλαγή στρατηγικής μετά την 11η Σεπτεμβρίου, βασίζονταν στην επιλογή των «φίλιων τυράννων».

Σε καμία λοιπόν περίπτωση δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε την περίπτωση ανατροπής καθεστώτος στο Ιράν ως μια απλή και εύκολη διαδικασία και κυρίως με δυτικούς όρους. Υπάρχουν πολλές προκλήσεις και κίνδυνοι και αυτοί που μπορούν να καθορίσουν το αύριο είναι σίγουρα οι πολίτες του Ιράν.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών, επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ