Ευρωπαϊκός φεντεραλισμός
Σε προηγούμενα κείμενα στα «ΝΕΑ» (15/1 και 3/2) σκιαγραφήσαμε τον ιδεολογικό πόλεμο που υφίσταται η Ευρώπη από τη Ρωσία και τις ΗΠΑ και επισημάναμε ότι αυτός ο παράλληλος, υπόγειος, ιδεολογικός πόλεμος είναι ιδιαίτερα σημαντικός και αποτελεσματικός.
Ρωσία και ΗΠΑ έχουν στοχοποιήσει ιδεολογικά την Ευρώπη, με τη Ρωσία να έχει εξαπολύσει «Ιερό Πόλεμο» υποστηρίζοντας ότι η Ευρώπη έχει απεμπολήσει τις πατροπαράδοτες χριστιανικές αξίες, ενώ οι ΗΠΑ του Τραμπ δεν χάνουν ευκαιρία να καταγγείλουν τον σκληρό πυρήνα των αξιών της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ενώ έχουν δηλώσει την απέχθειά τους σε υπερεθνικούς θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση.
Το εύλογο ερώτημα που τίθεται από τα ανωτέρω είναι το πώς αντιδρά η Ευρώπη. Μια Ευρώπη που μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου ιδεολογικά και πολιτικά επαναπαύθηκε στις δάφνες της πιστεύοντας, σε μεγάλο βαθμό, ότι είχαμε εισέλθει στο «Τέλος της Ιστορίας».
Η Ευρώπη απαντά διά της ισχύος του παραδείγματος, θα έλεγε κανείς. Αυτό είναι η δύναμή της και ταυτόχρονα η αδυναμία της. Απαντάει έμμεσα και σιωπηλά. Αποφεύγει τους πολεμικούς ιδεολογικούς τόνους. Αποφεύγει τον πολιτιστικό πόλεμο. Αποφεύγει τις μεγάλες αφηγήσεις του τύπου «εμείς εναντίον αυτών». Αποφεύγει την εχθροπάθεια.
Πρόκειται για μια σιωπηρή απάντηση στη ρωσική πολιτισμική πολεμική και στον αμερικανικό πραγματισμό ισχύος στέλνοντας το μήνυμα ότι «η νομιμότητα προηγείται της ισχύος». Δυστυχώς το μήνυμα αυτό έχει ξεθωριάσει. Οι ΗΠΑ έχουν κουρελιάσει το Διεθνές Δίκαιο και οι ευρωπαίοι ηγέτες αναγκάζονται να παίρνουν μεσοβέζικη στάση σε πολλά ζητήματα.
Ακόμα και αυτή η στάση δεν είναι αρκετή για τα γεράκια των ΗΠΑ. Απαιτούν μια Ευρώπη υποτελή στις ΗΠΑ. Η ΕΕ επιμένει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κράτος δικαίου και η προστασία των μειονοτήτων δεν είναι «δυτικές πολιτισμικές ιδιοτροπίες» (όπως λέει η Ρωσία) ούτε εσωτερική υπόθεση του κράτους (όπως συχνά λένε οι ΗΠΑ).
Η ευρωπαϊκή απάντηση φαίνεται «αδύναμη» επειδή δεν προσωποποιείται, δεν δραματοποιείται, δεν μεταφράζεται εύκολα σε συνθήματα. Η ΕΕ μιλά τη γλώσσα των θεσμών, όχι των μαζών. Και αυτό, σε εποχή ιδεολογικής πόλωσης, μοιάζει συχνά με σιωπή.
Εδώ εμφανίζεται και πάλι η Ουτοπία του ευρωπαϊκού φεντεραλισμού. Η ανάγκη για μια μεταεθνική Ευρώπη, όπως την σκιαγραφεί ο Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ: «Μια Πολιτική Ευρώπη, που θα δρα προς όφελος του Κοινού Συμφέροντος στην Οικονομία, την Κοινωνία και την Εκπαίδευση… Ιδού η Ουτοπία του αιώνα μας. Εμπρός Ευρώπη των Αντιφρονούντων!».
Η Ευρώπη πρέπει να εγκαταλείψει την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να πορευθεί στο νέο τοπίο χωρίς κοινή άμυνα και κοινή εξωτερική πολιτική. Παράλληλα, πρέπει να προβάλλει ενεργητικά τις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας που είναι ό,τι καλύτερο έχει επινοήσει ο ανθρώπινος νους, ως υπόδειγμα κοινωνικής συμβίωσης.
Με βάση τα ανωτέρω, προκύπτει το μεγάλο ερώτημα: Είναι αυτό το μοντέλο βιώσιμο σε συνθήκες σκληρής ισχύος; Είναι βιώσιμο όταν ο Τραμπ δηλώνει στους «New York Times» ότι δεν αισθάνεται υπεύθυνος απέναντι στο Διεθνές Δίκαιο και πως αυτοπεριορίζεται με βάση τη συνείδησή του; «Η ηθική μου. Το μυαλό μου. Αυτό είναι το μοναδικό πράγμα που μπορεί να με σταματήσει» σημείωσε, προσθέτοντας: «Δεν χρειάζομαι το Διεθνές Δίκαιο».
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα κρίνει το μέλλον της ανθρωπότητας για πολλά χρόνια. Ζούμε σε εποχές κοσμοϊστορικών αλλαγών.
Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι διδάκτωρ Βαλκανικών Σπουδών, εκδότης και συγγραφέας.