Νικόλας Ανδρουλάκης στα ΝΕΑ: «Έχει από μόνη της η ζωή αρκετό βάσανο – Ας είμαστε παρέα αληθινή στις δυσκολίες της»
Η βιωματική παράσταση που συγκινεί δύο χρόνια το κοινό, «Ο ηλίθιος» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι σε δραματουργία και σκηνοθεσία του Νικόλα Ανδρουλάκη, επιστρέφει για οκτώ βραδιές κάθε Πέμπτη στην Αγγλικανική Εκκλησία του Αγίου Παύλου, στο Σύνταγμα.
Στη νέα σκηνοθετική συνθήκη, την ακόμη πιο προσωπική που δοκιμάζει ο Νικόλας Ανδρουλάκης, αναδεικνύεται ένας «Ηλίθιος» σημερινός, αληθινός, που ζει ανάμεσά μας κι ασκείται καθημερινά να εκφράζεται με ορθό λόγο και ν’ αγαπάει άνευ όρων. Μετά από δύο χρόνια παρουσίασης του έργου στην Κεντρική Σκηνή του Ιδρύματος Μιχάλης Κακογιάννης και στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα, ο «Ηλίθιος» δείχνει σαν να ζει κι αναπνέει κανονικά, σαν από πάντα. Προσφέρει την ποίηση, τις γνώσεις, τον μόχθο και τους στοχασμούς του. Εργάζεται ως καλλιτέχνης, παιδαγωγός, προπονητής, κασκαντέρ, ανιματέρ, συμφιλιωτής. Είναι ένας συνοδοιπόρος. Ένας φίλος από το μέλλον. Γνωρίζεται με όλο τον κόσμο στον ενικό και βοηθάει όπως μπορεί. Μετέχει σε κοινωνικές δράσεις και κάνει παρεμβάσεις σε καταστάσεις, με κοστούμι ή με παντόφλες ή με γαλότσες ή όπως χρειαστεί. Να βρει το δίκαιο φωνή και λογική.
Ο Νικόλας Ανδρουλάκης καλεί τους θεατές σε μια παράσταση πραγματικότητας που ξεκινάει ως διάλεξη, σαν ένα παράξενο χωριάτικο TEDx των αρχών της δεκαετίας του ’90 και εξελίσσεται κάθε φορά σε μια προσωπική κατάθεση ψυχής, σε ένα εξομολογητικό σάλτο μορτάλε, μέχρι να λιώσει σαν κερί και να αναστηθεί, έτσι που βαθαίνει κι ανοίγει η ψυχή. Μες απ’ τα σκοτάδια, προς το φως κάθε μας ρόλου, κάθε χαρακτήρα. Έτσι που γράφουμε εαυτό. Κάθε μέρα, λίγο λίγο, απ’ την αρχή. Στην πρώτη καθ’ ολοκληρίαν εφαρμογή της μεθόδου της καλλιτεχνικής ομάδας Ντουέντε, όπως εξελίσσεται τα τελευταία επτά χρόνια, φιλοσοφικά, δραματουργικά, ερμηνευτικά. Σε μια performance που ενώνει το ψυχόδραμα, το θέατρο ντοκουμέντο, την επινόηση, τον αυτοσχεδιασμό, σε μιαν αέναη θεατρική πραγματικότητα. Μετουσιώνοντας έτσι τον ήρωα, από σκηνικό χαρακτήρα, σε ρόλο ζωής.
Με αφορμή τον νέο κύκλο παραστάσεων, ο Νικόλας Ανδρουλάκης μίλησε στα «Νέα».
Πόσο έχει εξελιχθεί η παράσταση στα δύο χρόνια που την παρουσιάζετε;
Στη συνθήκη του ήρωα θα σου απαντήσω «τόσο, ένα-μηδέν», με την ανοιχτωσιά και την τσαχπινιά της ζητούμενης παιδικότητας. Στην ασκητική της λύτρωσης του ορθού λόγου και της ειλικρίνειας, όπως όταν ήμασταν μικρά παιδιά, που εννοούσαμε όλες τις λέξεις στην άδολη κυριολεξία τους. Πριν μας μάθουν ότι ο γρηγορότερος δρόμος δεν είναι η ευθεία αλλά το ψέμα, η ντρίμπλα, η χειραγώγηση. Μέχρι να καταλήξει ενταγμένο κάθε άτομο στον ενήλικο θίασο που λέμε ζωή ή να βρεθεί παράδοξα δακτυλοδεικτούμενος ως ηλίθιος, όπως ο πρίγκιπας Μίσκιν του Ντοστογιέφσκι. Αυτό είναι το πιο σημαντικό που αλλάζει μέσα από τη βιωματική μέθοδο στο έργο. Εγώ. Ο τρόπος μου, ο λόγος μου, το μέστωμα. Από τα πιο θαρραλέα στοιχεία του ήρωα ως τα πιο ευάλωτα. Έτσι μπορώ να σου πω ότι είμαι έτοιμος και τώρα σε πέντε λεπτά όπως είμαστε να ερμηνεύσω άφοβα το έργο ως αέναη παράσταση, μπροστά σε όσο πλήθος θες, για όσες ώρες θες, μέχρι τελικής πτώσεως. Κι αντίστροφα μπορεί να βάλω τα κλάματα ή να νιώσω να θεριεύει μια κρίση άγχους από το πιο απλό. Ένα κουλούρι που έφαγα βιαστικά. Το ζητούμενο άρα είναι η ευαίσθητη ισορροπία, του γερού κι ανάλαφρου Ηλίθιου. Που έρχεται όπου θες και αγαπάει άνευ όρων.
Ο «Ηλίθιος» σας λειτουργεί ως καθρέφτης ή ως άλλοθι για να πείτε όσα ο Νικόλας Ανδρουλάκης δεν θα τολμούσε αλλιώς;
Ούτε καθρέφτης ούτε άλλοθι. Ο δικός μου Ηλίθιος ζει ελεύθερος, σε όλη την ποίηση της κυριολεξίας, χωρίς εισαγωγικά στη λέξη. Και λειτουργεί σαν κύριο όνομα. Στην παράσταση, εντός κι εκτός σκηνής, ο ήρωας έχει τα δικά μου στοιχεία ταυτότητας, το δικό μου ΑΜΚΑ, το δικό μου ΑΦΜ και δίνω και το κινητό μου σε όλο τον κόσμο. Σαν ηλίθιος προβληματολόγος. Έτσι το λέγαμε παιδιά, τότε τάχα για μαγκιά, «έχεις πρόβλημα, να πας στον προβληματολόγο». Και τελικά αυτό είναι ο ήρωας που καλλιεργώ. Ένας αληθινός φίλος κι αδερφός, να μοιραστείτε γνώσεις και βοήθεια. Ως να μην είναι πια οι άλλοι άνθρωποι εμπόδια ή ευκαιρίες αλλά συνοδοιπόροι αληθινοί. Το λέω συχνά στο έργο, τον νιώθω σαν ένα Πόκεμον τον Ηλίθιο, Charmader, Charmeleon, Charizard. Που ανθοφορεί και δυναμώνει. Έτσι αξίζει να θεριεύει κι αγάπη μας. Αυτό είναι για εμένα η συνθήκη. Ένα διαπασών που συντονίζεται και αναβλύζει βαθιά προσωπική και συλλογική ασυνείδητη αλήθεια. Με πλήρη διαύγεια συνείδησης κι ευθύνης. Κι αυτό είναι πιστεύω που συγκινεί.
Ο «Ηλίθιος» αγαπά άνευ όρων. Υπάρχει όμως όριο στην κατανόηση; Υπάρχει πράξη που δεν χωρά στη συνύπαρξη;
Η κατανόηση είναι μια διαρκής δοκιμασία. Είναι στο επίκεντρο του έργου αυτή η σπουδή στις λέξεις, από κβάντα λόγου φανταστικού, τις καθαυτές έννοιες δηλαδή, ως την πραγμάτωση. Ειδικά στις άυλες αναφορές, εαυτός, ψυχή, έρως -στα φιλοσοφικά μου εργαστήρια συχνά τα ονοματίζουμε όλα για λίγο τυρόπιτα. Την πιο απλή, χειροπιαστή και οικουμενική έννοια. Με χιλιάδες συνταγές και γλώσσες και παραλλαγές αλλά πλήρη σαφήνεια. Και μετά την κάνουμε μπλε τυρόπιτα. Για το άλμα της ποίησης. Είναι υπέροχες οι λέξεις. Είναι το μόνο που έχουμε ως γέφυρα με τον άλογο πυρήνα μας. Και δες πόσο άναρχα και αλληλέγγυα ορίζουν η μία την άλλη. Δεν έχουν διατίμηση ούτε ιεραρχία μεταξύ τους. Έτσι αξίζει να μετουσιώνεται κι η ύπαρξη σε συνύπαρξη. Από τον ένα σκέτο άνθρωπο στους δύο, στο ένα σπίτι, ένα κτήριο, μια γειτονιά, μια ήπειρο. Και είναι πανέμορφη περιοχή στην Ελλάδα η Ήπειρος κι είναι και μάρκα για τυρί. Στην Γκερνίκα της ποίησης. Το τέλος της συνύπαρξης είναι ο παραλογισμός. Αυτό που τείνει να συμβεί και ονειρεύονται οι δυνάστες. Γιατί μαζί με τη γλώσσα χάνεται κι η ευθύνη κι ο σκοπός. Ολα μαζί, ο κοινός λόγος.
Ο «Ηλίθιος» δίνει το τηλέφωνό του και κρατά τις υποσχέσεις του. Είναι αυτή μια πολιτική πράξη σήμερα;
Σαφώς και είναι μια πολιτική πράξη. Ολόκληρο το έργο του Ηλίθιου είναι μια πολιτική πράξη -κυρίως ο τρόπος που γίνεται το έργο, πολύ πέρα από το περιεχόμενο των λόγων, αυτά που γράφουμε κι αυτά που συντελούνται στη σκηνή. Αυτά που γίνονται έξω από τη σκηνή για μένα είναι το πιο σημαντικό. Από τις συγκινητικές συζητήσεις με τους θεατές που γνωριζόμαστε και γινόμαστε πραγματικοί συνοδοιπόροι, μέχρι τις έμπρακτες δύσκολες επιλογές. Για παράδειγμα η επιλογή να μην έχω -και να
μην επιδιώκω να έχω- χορηγούς όπως τα καρτέλ της ενέργειας ή τις εταιρίες τζόγου που κατακλύζουν τα πάντα. Και να απορρίπτω συνειδητά τα τελευταία χρόνια τις κρατικές επιχορηγήσεις του υπουργείου πολιτισμού. Έτσι είχα το σθένος να κοιτάξω την υπουργό μες στα μάτια, σε μία πτήση από Θεσσαλονίκη που έτυχε να βρεθούμε πλάι πλάι, γυρνώντας εγώ από το TEDx στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Κι όλοι στο αεροπλάνο έκαναν ότι δεν την βλέπουν. Γιατί αυτή είναι η μοίρα αυτών των πολιτικών. Κι εγώ της είπα μες στα μάτια «κυρία υπουργέ προσπαθήστε να αγαπήσετε λίγο περισσότερο». Και μου απάντησε «νομίζω πως αγαπούμε αρκετά». Ναι, σε πρώτο πληθυντικό (!). Και της είπα «νομίζω μπορείτε περισσότερο». Και το πιστεύω. Όλοι μπορούμε περισσότερο. Πόσο μάλλον αυτοί που έχουν απομακρυνθεί τόσο πολύ από την αλήθεια των άλλων. Κι έτσι συνεχίζω ο Ηλίθιος, με δράσεις και παρεμβάσεις, όσο ευγενικές και τολμηρές μπορώ. Από αίθουσες δικαστηρίων μέχρι τον φούρνο της γειτονιάς. Και θα συνεχίσω να μοιράζω ηλίθιες κατάματες καλημέρες και χαρτονομίσματα από τα έσοδα του έργου στον δρόμο κάθε μέρα σε άστεγους ανθρώπους. Κι όποιος δεν μπορεί να πληρώσει το αντίτιμο του εισιτήριου στις παραστάσεις, είχε, έχει και θα έχει επίσημη πρόσκληση. Κι όσο αντέχω θα συνεχίσω να προσπαθώ να δημιουργούμε συνθήκες αλληλοβοήθειας. Κι όταν στις μεγάλες αδικίες η φωνή μέσα μας λέει να κάνουμε ντου στη Βουλή, ο Ηλίθιος θα προσπαθώ αυτό να μετουσιώνεται σε ευγενή αγώνα και να μην ξοδεύεται σε εύκολα θυμωμένα λόγια.
Τελικά, ποιος αποφασίζει ποιος είναι Ηλίθιος και ποιος σοφός;
Εσύ για εσένα, εγώ για εμένα. Είναι υποκειμενικό πλάνο στην κάμερα η ζωή. Και είναι πανέμορφο και λυτρωτικό αν το σκεφτείς, ότι ποτέ δεν έχεις πρόσβαση στη σκέψη και το συναίσθημα των άλλων. Μόνο στα έργα. Με τα δικά σου κανάλια. Με τα δικά σου αισθητήρια. Με τα δικά σου έργα. Ως το σημείο επαφής του πραγματικού και του φανταστικού μας κόσμου. Εκεί στην πύλη του νου μας. Κι η συναίσθηση που όλοι ζητούμε είναι κι αυτή, αν το σκεφτείς, μια υψηλής τάξης αναλυτική ικανότητα των εκβολών των άλλων. Κι οι λέξεις, προσπάθεια.
Εσείς, πότε νιώσατε τελευταία φορά πραγματικά ηλίθιος;
Πριν μισή ώρα που έφαγα απότομα και πήγα να πιεστώ σαν μωρό μέχρι να ρευτώ. Κι ένιωσα για δυο τρεις στιγμές αυτό το ανόητο αίσθημα πνιγμού -και μου ‘ρθε ένα δάκρυ κι η σκέψη ότι θέλω να κάνω δουλίτσες ήσυχες μεθοδικές μέχρι να κάτσει το φαΐ στο στομάχι. Και άρχισα να ποτίζω τα φυτά. Τέτοιες απλές θνητές βιολογικές στιγμές είναι για εμένα η ρίζα του Ηλίθιου. Και δεν χρειάζεται να είσαι επιληπτικός όπως ο ήρωας του Φιοντόρ ή να σε θάβουν ζωντανό -και τα πιο ανεπαίσθητα ίχνη ευθαυστότητας είναι αρκετά για την ιερή ηλιθιότητα που όλοι έχουμε στα κύτταρα γραμμένη. Αρκεί να θες.
Αν ο κόσμος γινόταν λίγο πιο «Ηλίθιος», τι θα χάναμε;
Τον αχρείαστο επιπλέον πόνο. Έχει από μόνη της η ζωή αρκετό βάσανο. Ας είμαστε παρέα αληθινή στις δυσκολίες της. Μέσα και πέρα απ’ τους φόβους, προς τον ζωογόνο αγνό έρωτα που αξίζει να μας παρακινεί.
Στο τέλος κάθε βραδιάς, όταν «λιώνετε σαν κερί και ανασταίνεστε», τι μένει μέσα σας που δεν φαίνεται στο κοινό;
Μια γλυκιά δίψα και μια γερή πείνα. Κυριολεκτικά και μεταφορικά. Κι ένα κάτι ανεπαίσθητο σαν χάδι στη ράχη. Αυτή την πνευματική πληρότητα των εραστών όταν αδειάζουν.