Η στιγμή που γεννήθηκε η Ευρώπη μέσα από τον φακό του Καρτιέ-Μπρεσόν
Τον Σεπτέμβριο του 1955, ο γαλλικός εκδοτικός οίκος τέχνης Verve κυκλοφόρησε ένα βιβλίο μεγάλου σχήματος, με εξώφυλλο σε αποχρώσεις του κόκκινου, του μπλε και του κίτρινου, φιλοτεχνημένο από τον Καταλανό καλλιτέχνη Ζουάν Μιρό. Το βιβλίο περιείχε 114 φωτογραφίες τραβηγμένες σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, από τις απόκρημνες δυτικές ακτές της Ιρλανδίας και τις λίμνες της Ελβετίας έως τις στέπες της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Οι φωτογραφίες έφεραν την υπογραφή του Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν και ο τίτλος του βιβλίου ήταν «Οι Ευρωπαίοι».
Η έκδοση είχε μερικές συμπαθητικές κριτικές, αλλά πέραν τούτου όχι κάποιο ιδιαίτερο αντίκτυπο και σίγουρα πολύ μικρότερο από εκείνον που είχε το έργο που ο Καρτιέ-Μπρεσόν είχε δημοσιεύσει τρία χρόνια νωρίτερα, «Η Αποφασιστική Στιγμή», το οποίο τον καθιέρωσε ως τον διασημότερο φωτογράφο της εποχής του και εξακολουθεί να θεωρείται «ευαγγέλιο» από ιστορικούς της τέχνης και φωτορεπόρτερ.
Σήμερα, περισσότερα από 70 χρόνια μετά την πρώτη της εμφάνιση, η έκδοση «Οι Ευρωπαίοι» επανέρχεται στο προσκήνιο χάρη στο παρισινό ίδρυμα που ίδρυσε ο ίδιος ο φωτογράφος μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του, Μαρτίν Φρανκ. Μακριά από τον συνωστισμό του Μαραί, στον υπόγειο εκθεσιακό χώρο του ιδρύματος, παρουσιάζονται οι αυθεντικές εκτυπώσεις, πλάι στα αντίτυπα μιας κομψής νέας έκδοσης, σε επιμέλεια του διευθυντή του ιδρύματος, Κλεμάν Σερού.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Καρτιέ-Μπρεσόν ταξίδευε διαρκώς καθώς δεχόταν δεκάδες αναθέσεις από μεγάλα περιοδικά όπως το Paris Match και το Harper’s Bazaar. Το 1951 ταξίδεψε στην Ιταλία, επέστρεψε στη γενέτειρά του Γαλλία και στη συνέχεια βρέθηκε στη Βρετανία. Την επόμενη χρονιά, επέστρεψε στο Λονδίνο για να φωτογραφίσει τους ανέκφραστους πενθούντες που είχαν κατακλύσει την πλατεία Τραφάλγκαρ για την κηδεία του βασιλιά Γεωργίου ΣΤ΄, πριν κατευθυνθεί στο Δουβλίνο και την ύπαιθρο της Ιρλανδίας.
Το 1953 διέσχισε την Ελλάδα, την Αυστρία και τη Γερμανία — αποτυπώνοντας μεθυσμένους, εξαντλημένους γλεντζέδες στους εορτασμούς της Πρωτοχρονιάς στο Αμβούργο, αλλά και τους γυμνούς δρόμους της Κολωνίας, όπου τα κτίρια που είχαν καταστραφεί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υψώνονταν ακόμη απειλητικά πάνω από τις λαμπερές βιτρίνες νέων καταστημάτων ένδυσης.
Η Ευρώπη άλλαζε μορφή γύρω του. Το ΝΑΤΟ είχε ιδρυθεί το 1949, την ίδια χρονιά με το Συμβούλιο της Ευρώπης. Το 1950 — τη χρονιά που ο Καρτιέ-Μπρεσόν ξεκίνησε τη δουλειά για Τους Ευρωπαίους — ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν ανακοίνωσε έναν «οδικό χάρτη» για αυτό που αργότερα θα εξελισσόταν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όταν το βιβλίο του Καρτιέ-Μπρεσόν τυπώθηκε πέντε χρόνια αργότερα, η Γερμανία ήταν πλέον επίσημα χωρισμένη σε δύο κράτη, η Σοβιετική Ένωση είχε παγιώσει το Σύμφωνο της Βαρσοβίας και το ψυχροπολεμικό κλίμα είχε εδραιωθεί.
Είτε είχε εξαρχής την πρόθεση να συνθέσει ένα πορτρέτο της ηπείρου είτε όχι, ο Καρτιέ-Μπρεσόν ενθαρρύνθηκε προς αυτή την κατεύθυνση από τον εκδότη του, τον Στράτη Ελευθεριάδη, γνωστό ως Τεριάντ. Σε συνέντευξή του σε ελληνικό τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ το 1990, ο φωτογράφος θυμόταν ότι παρουσίασε στον Τεριάντ μια βαλίτσα «γεμάτη φωτογραφίες». «Κάναμε τις επιλογές μαζί, συζητούσαμε ασταμάτητα και ακόμη και διαφωνούσαμε», είχε πει.
Αν και ορισμένες εικόνες, ιδιαίτερα εκείνες από τη Γαλλία και την Ισπανία, μοιάζουν διαχρονικές, στην έκδοση «Οι Ευρωπαίοι» ο Μπρεσόν αποτυπώνει επίσης μια ήπειρο σε περίοδο βίαιης μετάβασης.
Η πρώτη κιόλας φωτογραφία του βιβλίου, τραβηγμένη στα περίχωρα της Αθήνας, αντιπαραθέτει με χιούμορ τα ερείπια της Αρχαίας Ελλάδας με τις βιομηχανικές καμινάδες — και τα δύο, υπαινίσσεται ο φωτογράφος, μνημεία της εποχής τους. Αργότερα στη σειρά, σε μια στάση σε αυτοκινητόδρομο ανάμεσα στη Γένοβα και το Μόντε Κάρλο, ο Καρτιέ-Μπρεσόν πλησίασε διακριτικά μια ομάδα εργατών και κατέγραψε το περίπλοκο πλέγμα σκαλωσιών κάτω από μια νέα γέφυρα. Πέρα από την αποτύπωση της πυρετώδους μεταπολεμικής ανασυγκρότησης της Ιταλίας, η εικόνα μαρτυρά το πως ο παλιός κόσμος παραχωρεί τη θέση του στη νέα τάξη πραγμάτων.
Αν ο επισκέπτης αγνοήσει τις λεζάντες είναι συχνά δύσκολο να καταλάβει από ποια χώρα προέρχεται το κάθε καρέ. Αυτό από μόνο του είναι εντυπωσιακό: λίγα χρόνια νωρίτερα, εκατομμύρια άνθρωποι στην ήπειρο πολεμούσαν μεταξύ τους. Τώρα, ο Καρτιέ-Μπρεσόν, ο οποίος είχε υπηρετήσει στον γαλλικό στρατό και είχε περάσει σχεδόν τρία χρόνια σε γερμανικό στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου, τολμούσε να υπονοήσει ότι όσα συνέδεαν τους Ευρωπαίους ήταν περισσότερα από όσα τους χώριζαν.
Επτά δεκαετίες αργότερα, καθώς η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με νέες γεωπολιτικές αβεβαιότητες και η μεταπολεμική συναίνεση μοιάζει πιο εύθραυστη από ποτέ, οι συγκεκριμένες εικόνες αποκτούν εκ νέου βαρύτητα και μας προκαλούν να ξανασκεφτούμε το κοινό ευρωπαϊκό όραμα και τη σημασία του.