Ο «δυτικός άνθρωπος»

Οι διοργανωτές της συγκέντρωσης για συμπαράσταση στον αγώνα για ελευθερία του ιρανικού λαού στο κάλεσμά τους ανέφεραν ότι «πίσω από την εξέγερση, βρίσκεται ένας ιδιαίτερος ανθρώπινος τύπος, αυτός του δυτικού ανθρώπου». Τους έχει μείνει από παλαιότερα που μιλούσαν για τον «σοβιετικό άνθρωπο». Επαινετή η συγκέντρωσή τους, εντελώς άστοχο το σκεπτικό της. Με την επίκληση του «δυτικού ανθρώπου» ορισμένοι νομίζουν πως εκφράζουν το πνεύμα του Διαφωτισμού, της ανοχής προς το διαφορετικό και του πλουραλισμού. Επί της ουσίας όμως αυτή η στάση ανάγει το διαφορετικό σε μια μόνο πηγή, τη Δύση, και τον πλουραλισμό στον μονισμό της «δυτικότητας».

Η επίκληση του «δυτικού ανθρώπου φτωχαίνει αφάνταστα τον πλούτο των διαφορετικών πολιτισμών. Γιατί αν και όντως υπάρχουν διαφορετικοί πολιτισμοί, είναι μεγάλο λάθος και έκφραση ενός αντιδιαφωτιστικού πνεύματος ο ισχυρισμός πως αυτοί οι πολιτισμοί είναι αποτέλεσμα διαφορετικών τύπων ανθρώπων. Η θρησκεία, η γεωγραφία και η φυλή δεν είναι κριτήριο για την κατάταξη των πολιτισμών σε ανώτερους και  κατώτερους. Η Δύση δεν είναι ένα εμμενές γεγονός της φύσης, ούτε και η Ανατολή (Οριενταλισμός) από την άλλη. Τ’ ότι το κοσμικό πνεύμα και όχι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός επικράτησε στη Δύση (νικώντας τελικά κάποιους σαν τον Διοκλητιανό, τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο και την Ιερά Εξέταση) δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας ευμένειας της «δυτικής φύσης», αλλά ιστορικό αποτέλεσμα. Δεν υπάρχει φυσική αναγκαιότητα που να ορίζει πως αυτές οι ιστορικές διαδικασίες δεν θα μπορούσαν να έχουν κι άλλη κατεύθυνση.

Ο «δυτικός άνθρωπος» είναι μια κατασκευή. Οχι όμως μια «αθώα» θεωρησιαρχική κατασκευή. Είναι μια πολιτική κατασκευή που θέλει οι λαοί που ανήκουν στο «ανατολικό ημισφαίριο», όπως ο ιρανικός, να μην μπορούν να διεκδικούν την ελευθερία τους, αν πρώτα δεν εγκαταλείψουν τη δική τους ιστορία και πολιτισμό, όπου οι αξίες της ελευθερίας είναι δήθεν ξένες, το ίδιο λένε και για τον ρωσικό λαό για παράδειγμα. Θα πρέπει πρώτα να αποδεχτούν το πρωτείο του «δυτικού ανθρώπου», αν θέλουν να ζήσουν ελεύθεροι. Της ίδιας αντίληψης είναι και η άλλη «αριστερίστικη» θεώρηση που θέτει το ερώτημα «ποιοι τους βάζουν» να αντιστέκονται. Λες και δεν μπορούν να αντιστέκονται από μόνοι τους, επειδή θέλουν να ζήσουν ελεύθεροι.

Ο «δυτικός άνθρωπος» είναι μια ενότητα θεωρίας και πρακτικής, πάνω στην οποία έχουν επενδυθεί πολλές ελπίδες για την επικυριαρχία της Δύσης επί της Ανατολής ή και αντίστροφα για την «αντίσταση» της Ανατολής στη Δύση. Επί της ουσίας είναι το ίδιο. Ακόμη και η δήθεν απάντηση πως  το ισλάμ διέσωσε την αρχαία ελληνική γραμματεία, ανήκει στη λογική του «δυτικού ανθρώπου». Την ελληνική γραμματεία διέσωσε η ανθρώπινη αγάπη προς το υψηλό και όχι το ισλάμ, όπως το βλέπει αυτή η κατά βάθος οριενταλιστική σκέψη. Ο «δυτικός άνθρωπος» θεωρεί την Ανατολή ως μια αιώνια, ομοιόμορφη και ανίκανη να ορίσει τον εαυτό της «ουσία», ως ένα «πράγμα» που πρέπει να το φοβόμαστε και να το πολεμάμε. Αυτό ακριβώς είναι το πνεύμα του διαχρονικού ιμπεριαλισμού  και της αποικιοκρατίας παλαιότερα. Γι’ αυτό και μια τέτοια συμπαράσταση στον ιρανικό λαό είναι υποτιμητική γι’ αυτόν.

ΥΓ. Για να γράψω αυτό το άρθρο συμβουλεύτηκα τις Περσικές Επιστολές του Μοντεσκιέ.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι διδάκτωρ Κοινωνιολογίας