Ωσεί παρών
Το ημερολόγιο λέει ότι χθες συμπληρώθηκαν 42 χρόνια από την ημέρα που πέθανε ο Βασίλης Τσιτσάνης (και 114 από την ημέρα που γεννήθηκε, λες και μια παράξενη μοίρα κλείνει, στην ίδια ημερομηνία, τον κύκλο ζωής κάποιων «αρχαγγέλων», όπως και ο Καβάφης που 29 Απριλίου γεννήθηκε, 29 Απριλίου πέθανε). Εχει σημασία όμως τι γράφουν τα ημερολόγια; Πότε «έφυγε» ο Τσιτσάνης και δεν το πήραμε χαμπάρι; Πότε άφησε κενή τη θέση του στο πάλκο της ψυχής και της πιο υγιούς έκφανσης της ελληνικότητάς μας; Πότε κατέβηκε από το σκαλοπατάκι εκείνου του κατάφωτου τραμ όπου τον έβαλε ο Σαββόπουλος (στο «Γεννήθηκα στη Σαλονίκη») να στέκει μ’ ένα μικρό βιολί;
Πριν από λίγες ημέρες ήμουν στο αυτοκίνητο μιας φίλης μου μαζί με τον 16χρονο γιο της. Το ραδιόφωνο, με τη βελόνα του σε σταθμό που δεν έχει play list, έπαιζε την «Αρχόντισσα». Ο πιτσιρικάς που, στην καλύτερη περίπτωση, ακούει Bloody Hawk και στη χειρότερη κάτι άναρθρα, άρχισε να κρατάει τον ρυθμό χτυπώντας με το χέρι του το γόνατό του και να το «τραγουδάει» χωρίς λόγια, με ένα εσωτερικό «μμμμ». «Το ξέρεις αυτό το τραγούδι;», τον ρώτησα. «Οχι, αλλά κάπως μου αρέσει. Σαν κάτι να μου λέει». Τι να του λέει ένα άγνωστό του τραγούδι; Απλά, γρατζουνάει την ψυχή και το συναίσθημά του. Σαν να απομακρύνει τις επιστρώσεις των χρωμάτων και να φτάνει στο βασικό υλικό της κατασκευής. Δεν έχει σημασία που, με το που τελειώσει το τραγούδι, τα «νέα χρώματα» θα επικαλύψουν ξανά το υλικό. Ο πιτσιρικάς πρόλαβε και του έριξε μια κλεφτή ματιά, ξέρει ότι υπάρχει εκεί, μαζί με μουσικές και λόγια που μπορεί να μην τα άκουσε ποτέ, αλλά τα κουβαλάει εντός του. Είναι η μουσική υπόκρουση και ο υπότιτλος σε μια παλιά οικογενειακή φωτογραφία, σε μια ανάμνηση που έφτασε μέχρι σ’ αυτόν, χωρίς καν να την έχει ζήσει, σε μια ιστορία που τον συγκινεί χωρίς να ξέρει γιατί.
Ο Βασίλης Τσιτσάνης δεν είναι απλώς ένας σπουδαίος μουσικός. Είναι ένας ήρωας της Ελλάδας. Σαν τον Κολοκοτρώνη, για παράδειγμα. Φτάνουν λίγες νότες του για να ανασύρουν αν όχι την καλύτερη, σίγουρα την πιο ανόθευτη πλευρά του εαυτού μας. Και έτσι, μας βοηθά να «απελευθερωθούμε» έστω και για τρία λεπτά. Διότι δεν έγραφε τραγούδια. «Σκηνοθετούσε» τρίλεπτα έπη. Οπως το γράφει ο Μάνος Χατζιδάκις στην περίφημη ομιλία του για το ρεμπέτικο (1949) όταν λέει πως μία νύχτα της Κατοχής «ένας λεπτός μας διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται – λες – μες στην άσφαλτο» και ο φίλος του που ήταν μαζί προσπαθούσε να του εξηγήσει την εμμονή στη διάθεση φυγής που κρατούν οι τέσσερις νότες τού «Θα πάω εκεί στην Αραπιά». (Κι εγώ σκέφτομαι πόσο χαρακτηριστικά ελληνική είναι αυτή η διάθεση – όπως ακριβώς και η καταπίεσή της – και ότι σε μια αρχαία τραγωδία που αναδεικνύει την ελληνικότητα, όπως, για παράδειγμα, γίνεται, έστω και εξ αντιδιαστολής, στους «Πέρσες» του Αισχύλου, αυτές τις τέσσερις νότες θα ήθελα να κρατάνε το τέμπο του Χορού). Και πώς, λίγο καιρό αργότερα, οι στίχοι από την «Αρχόντισσα» ήταν σαν να περιέγραφαν τον ανικανοποίητο ερωτισμό που έπνιγε την ατμόσφαιρα, εξηγώντας έτσι το τραγικό στοιχείο του τραγουδιού σε μια εποχή που μόνο συνθήματα κυκλοφορούσαν.
«Παίξε, Τσιτσάνη μου, το μπουζουκάκι»
Ο γιος της φίλης μάς είπε ότι δεν είναι σίγουρος αν ξέρει κάποιο άλλο τραγούδι του Τσιτσάνη. Και όμως ξέρει. Θεωρώ ότι δεν υπάρχει νηπιαγωγείο στην Ελλάδα που δεν έχει εντάξει στο ρεπερτόριό του τα «Καβουράκια». Και δεν γίνεται να μην έχει ακούσει το «Σήκωσέ το το τιμημένο» του 2004 που «κάθισε» στον ρυθμό αυτού του τραγουδιού. Ο Τσιτσάνης υπάρχει στον Σαββόπουλο που ο πιτσιρικάς «ανακάλυψε» πρόσφατα, μετά τον θάνατό του. Υπάρχει στον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη, υπάρχει στη συμφιλίωση του λαϊκού στοιχείου με το αστικό, υπάρχει παντού. Οπως το έγραψε ο Σταμάτης Φασουλής στην παράσταση στο Μέγαρο όπου έβαλε μια καθημερινή γυναίκα να λέει: «Πού με ήξερε εμένα ο Τσιτσάνης και διηγήθηκε όλη μου τη ζωή;».