Ο Εμπεδοκλής για πρώτη φορά «στα χέρια μας»
Ενα εύθραυστο απόσπασμα παπύρου, που για χρόνια παρέμενε παραγνωρισμένο σε ένα αρχείο του Καΐρου, έφερε στο φως μία από τις σημαντικότερες φιλολογικές ανακαλύψεις των τελευταίων ετών στην κλασική φιλολογία: τριάντα έως τώρα άγνωστους στίχους του προσωκρατικού φιλοσόφου Εμπεδοκλή.
Γνωστός για τη διατύπωση της κοσμογονικής θεωρίας των τεσσάρων στοιχείων που συγκροτούν όλη την ύλη – γη, νερό, φωτιά και αέρας –, ο γεννημένος στον Ακράγαντα της Κάτω Ιταλίας περί το 494 π.Χ. Εμπεδοκλής έγραφε σε έμμετρο λόγο, πρακτική που υπήρξε κανόνας για τους έλληνες φιλοσόφους, αλλά θεωρείται ότι με εκείνον ουσιαστικά ολοκληρώθηκε.
Το χειρόγραφο, που χρονολογείται περίπου τον 1ο αιώνα π.Χ. και ανήκε στο έργο του «Περί φύσεως», είναι το πρώτο τμήμα που εντοπίζεται προερχόμενο από αυθεντικό έργο του στοχαστή που επηρέασε βαθιά τη δυτική φιλοσοφία, αλλά του οποίου ο λόγος είχε σε μεγάλο βαθμό χαθεί για περισσότερο από δύο χιλιετίες. Πέρα από τη φιλολογική της αξία, η ανακάλυψη επαναπροσδιορίζει τη θέση του Εμπεδοκλή στην πνευματική ιστορία της αρχαιότητας.
Διευκρινίζει τη σχέση του με προγενέστερους και μεταγενέστερους στοχαστές, ενισχύει τους δεσμούς μεταξύ διαφορετικών φιλοσοφικών παραδόσεων και προσφέρει μια πιο συνεκτική εικόνα για το πώς οι πρώιμοι έλληνες στοχαστές προσέγγιζαν ζητήματα όπως η ύλη, η αντίληψη και η πραγματικότητα.
Οι στίχοι που ανακαλύφθηκαν επικεντρώνονται σε ένα από τα πιο γοητευτικά ζητήματα της σκέψης του, το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Και το περιεχόμενό τους αναπτύσσει τη θεωρία των «εκπομπών», των μικροσκοπικών σωματιδίων που εκπέμπονται από τα αντικείμενα και αλληλεπιδρούν με τις αισθήσεις, ιδίως με την όραση. Πρόκειται για μια πρώιμη προσπάθεια εξήγησης της αντίληψης, που προαναγγέλλει μεταγενέστερες επιστημονικές προσεγγίσεις και τοποθετεί τον Εμπεδοκλή πιο κοντά στις απαρχές της φυσικής φιλοσοφίας απ’ ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα.
Ενδιαφέρουσες είναι και οι διακειμενικές σχέσεις που προκύπτουν από την ανάλυση του κειμένου, όπως η πιθανή άμεση σύνδεση με ένα απόσπασμα ενός έργου του Πλούταρχου (2ος αι. μ.Χ.), καθώς και ενός διαλόγου του Πλάτωνα και ενός κειμένου του Θεόφραστου, μαθητή του Αριστοτέλη, και τα δύο από τον 4ο αι. π.Χ. Ανεπαίσθητες έως τώρα απηχήσεις του Εμπεδοκλή εντοπίστηκαν επίσης στον κωμικό ποιητή Αριστοφάνη και στον λατίνο φιλόσοφο Λουκρήτιο. Το νέο εύρημα επιβεβαιώνει μια παλαιά υπόθεση: ότι ο Εμπεδοκλής ενδέχεται να έθεσε τις βάσεις για μεταγενέστερους ατομικούς φιλοσόφους, όπως ο Δημόκριτος.
Την ανακάλυψη έκανε ο παπυρολόγος Νέιθαν Κάρλιγκ του Πανεπιστημίου της Λιέγης, ο οποίος και κατάφερε να ταυτίσει το απόσπασμα του παπύρου Ρ. Fouad inv. 218, που βρίσκεται στα αρχεία του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο, ως μέρος του έργου «Περί φύσεως», ενός μεγάλου φιλοσοφικού ποιήματος του φιλοσόφου, που μέχρι σήμερα ήταν γνωστό σχεδόν αποκλειστικά μέσω αναφορών, κυρίως, σε μεταγενέστερους συγγραφείς.