Πέπλο άγνοιας
Ο Σόλων και ο Λυκούργος εγκατέλειψαν την Αθήνα και τη Σπάρτη αφού θέσπισαν τα συντάγματά τους. Η κυρίαρχη εκδοχή είναι ότι ήταν θέλημά τους, ότι το έκαναν για να μην αναγκαστούν να κάνουν τροποποιήσεις. Αλλά το γεγονός ότι ο Σόλων είχε κατηγορηθεί για μεροληψία υπέρ φίλων του και ότι πολλές πόλεις καλούσαν ξένους να θεσπίσουν τα συντάγματα τους, μας κάνει να σκεφθούμε ότι η αναχώρησή τους ήταν υποχρεωτική: ήταν ρήτρα της ανάθεσης να απομακρυνθούν αφού νομοθετήσουν ώστε να μην νομοθετούν εν όψει του τι συμφέρει τους ίδιους.
Πρόκειται, μου φαίνεται, για πανάρχαια αναγκαστική εφαρμογή του «πέπλου της άγνοιας» (veil of ignorance) του Τζον Ρωλς, της απαίτησης να ξεχνούν ποιοι είναι, να αγνοήσουν το προσωπικό τους συμφέρον οι νομοθετούντες ώστε να λειτουργήσουν με τον ορθό λόγο, αναλογιζόμενοι τι θα συνέβαινε στους ίδιους σε διάφορες καταστάσεις – που κάπως συνδέεται με την «κριτική δύναμη» του Καντ, πόσο σκεπτόμαστε τι σκέπτονται οι άλλοι όταν κρίνουμε.
Η διαδικασίας αναθεώρησης του συντάγματος ξεκινά με το «πέπλο της άγνοιας» σηκωμένο: το πολιτικό προσωπικό έρχεται να νομοθετήσει –με την αρχαία έννοια του όρου– με πλήρη γνώση των συμφερόντων και προσδοκιών του. Και χωρίς την αρχαία σοφή ρήτρα της απομάκρυνσης.
Εννοώ κυρίως τα θέματα που αφορούν την άσκηση της εξουσίας (επιλογή ανώτατων δικαστικών, νόμος περί ευθύνης υπουργών, Πρόεδρος της Δημοκρατίας). Θα γίνουν τομές σε ό,τι αφορά την ανάδειξη των ηγεσιών των δικαστικών σωμάτων και την ασυλία των πολιτικών που ασκούν εξουσία; Απίθανο μου φαίνεται όταν ο πρωθυπουργός που οδήγησε τη χώρα στη χρεοκοπία προτρέπει «να ακούμε τους πιο έμπειρους [πολιτικούς] αντί να τους διαγράφουμε».
Αν η εμπειρία συνίσταται στο πώς αποφεύγεις τις ευθύνες –όπως συνέβη με τον ίδιο, τον εξάδελφό του, τον κ. Βορίδη και άλλους πολλούς κατά καιρούς– τότε έχουμε πολιτική σοφία που υποστηρίζει την «ελέω εμού του ιδίου» εξουσία, όπως οι προβλέψεις του άρθρου 86 ότι «αμελλητί» παραγκωνίζεται η δικαστική εξουσία για να αναλάβει η πολιτική τη θωπεία των ημετέρων αντί της τιμωρίας.
Θα γίνει κάποιο θαύμα; Μακάρι, αλλά ελπίζω περισσότερο σε καταναγκαστική εφαρμογή θεμελιωδών αρχών της Ένωσης, όπως αυτών που οδήγησαν στην de facto κατάργηση των άρθρων 14 § 9 περί βασικού μετόχου και 16 περί πανεπιστημίων, και ίσως στην κατάργηση και του 86, όπως υπαινίχθηκε πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Διότι –σε ό,τι αφορά τουλάχιστον εθνικές υποθέσεις που δεν την αφορούν– η Ένωση μοιάζει με του νομοθέτες που απομακρύνονταν αναγκαστικά ή αυτούς που ενδύονται «πέπλο άγνοιας» των συμφερόντων τους.