Ο τρίτος δρόμος ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο
Για αιώνες, ο θάνατος θεωρούνταν μια καθαρή τομή: πριν και μετά, ζωή και ανυπαρξία. Όμως η σύγχρονη βιολογία αρχίζει να θολώνει αυτή τη βεβαιότητα. Νέα πειράματα δείχνουν ότι, στο μικροσκοπικό επίπεδο των κυττάρων, το τέλος του οργανισμού δεν σημαίνει απαραίτητα και το τέλος κάθε λειτουργίας. Αντίθετα, ορισμένα κύτταρα φαίνεται να αρνούνται να «δεχτούν» τον θάνατο, προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον και, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, ξεκινούν μια απροσδόκητη δεύτερη ύπαρξη. Οι επιστήμονες μιλούν πλέον για μια «τρίτη κατάσταση» — ούτε πλήρη ζωή, ούτε οριστικό θάνατο.
Το φαινόμενο έγινε γνωστό μέσα από ένα πείραμα που προκάλεσε παγκόσμιο ενδιαφέρον. Κύτταρα δέρματος από νεκρά έμβρυα βατράχου τοποθετήθηκαν σε ένα εργαστηριακό σκεύος. Αντί να αποσυντεθούν παθητικά, άρχισαν να συγκεντρώνονται και να αυτοοργανώνονται σε μικροσκοπικές πολυκυτταρικές δομές, γνωστές ως xenobots. Αυτές οι δομές δεν έμοιαζαν με τίποτα που συναντά κανείς στη φύση. Μπορούσαν να κινούνται, να «θεραπεύουν» μικρές βλάβες στο σώμα τους και —το πιο εντυπωσιακό— να αναπαράγονται με έναν πρωτόγνωρο τρόπο: σπρώχνοντας διάσπαρτα κύτταρα σε μικρές συστάδες, οι οποίες με τη σειρά τους εξελίσσονταν σε νέους xenobots.
Η ανακάλυψη δεν περιορίζεται στους βατράχους. Σε πιο πρόσφατες μελέτες, ανθρώπινα κύτταρα πνεύμονα, συλλεγμένα μετά τον θάνατο του δότη, έδειξαν παρόμοια ικανότητα προσαρμογής. Σε ειδικές συνθήκες σχημάτισαν «anthrobots» — μικροσκοπικές, κινούμενες μάζες κυττάρων που μπορούν να πλοηγούνται σε υγρό περιβάλλον. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι, όταν βρέθηκαν κοντά σε κατεστραμμένο νευρικό ιστό, φάνηκε να ενισχύουν διαδικασίες επούλωσης, σαν να «αναγνώριζαν» την ανάγκη για επιδιόρθωση.
Αυτό που αποκαλύπτεται είναι μια εκπληκτική πλαστικότητα της ζωής. Τα κύτταρα δεν είναι απλώς δομικά υλικά που εκτελούν εντολές μέχρι να σβήσουν. Διαθέτουν, σε κάποιο βαθμό, την ικανότητα να επαναπροσδιορίζουν την ταυτότητά τους, να συνεργάζονται και να χτίζουν νέες μορφές ύπαρξης όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Η δημιουργικότητα αυτή, κρυμμένη βαθιά μέσα στη βιολογία μας, έρχεται στο φως μόνο όταν τα κύτταρα αποδεσμεύονται από το «σχέδιο» του αρχικού οργανισμού.
Οι πρακτικές συνέπειες αυτής της γνώσης θα μπορούσαν να είναι επαναστατικές. Στο κοντινό μέλλον, επιστήμονες οραματίζονται βιορομπότ φτιαγμένα από κύτταρα του ίδιου του ασθενούς. Μικροσκοπικοί «αγγελιοφόροι» που θα μεταφέρουν φάρμακα κατευθείαν σε όγκους, θα καθαρίζουν πλάκες από αρτηρίες ή θα συμβάλλουν στην αποκατάσταση τραυματισμένων ιστών. Και όλα αυτά χωρίς να προκαλούν ανοσολογική απόρριψη, καθώς θα προέρχονται από το ίδιο το σώμα, διαλυόμενα φυσικά μετά από λίγες εβδομάδες.
Πέρα όμως από την ιατρική, το εύρημα μας αναγκάζει να επανεξετάσουμε θεμελιώδεις έννοιες. Αν ο θάνατος του οργανισμού δεν συνεπάγεται άμεσα τον «θάνατο» όλων των κυττάρων του, τότε τα όρια ανάμεσα στη ζωή και στο τέλος της δεν είναι τόσο απόλυτα όσο πιστεύαμε. Κάποια κομμάτια μας φαίνεται πως έχουν ακόμη κάτι να κάνουν, ακόμη και όταν το σύνολο έχει σιγήσει.
Ίσως, τελικά, ο θάνατος να μην είναι μια κλειστή πόρτα, αλλά ένα κατώφλι. Και πίσω από αυτό, σε κλίμακα αόρατη στο ανθρώπινο μάτι, η ζωή να συνεχίζει να πειραματίζεται.
Η πηγή της έρευνας για αυτό που περιγράφεται ως «τρίτη κατάσταση» ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο προέρχεται κυρίως από πρόσφατες επιστημονικές εργασίες και συμπεράσματα που συζητήθηκαν σε μια δημοσίευση στην ιστοσελίδα The Conversation, γραμμένη από επιστήμονες όπως ο Peter Noble και ο Alex Pozhitkov. Σε αυτό το άρθρο αναλύονται πειράματα με xenobots (μικροσκοπικές πολυκυτταρικές δομές από κύτταρα βατράχου) και anthrobots(μιcροσκοπικές δομές από ανθρώπινα κύτταρα), που δείχνουν πώς κύτταρα μπορούν να αυτοοργανωθούν και να αποκτήσουν νέες λειτουργίες μετά τον θάνατο του αρχικού οργανισμού.
Αυτή η δημοσίευση αποτελεί σύνοψη ερευνητικών εργασιών που έχουν παρουσιαστεί από ερευνητικές ομάδες, ιδιαίτερα από το Εργαστήριο του Πανεπιστημίου Tufts και το Wyss Institute, όπου ο καθηγητής βιολογίας Michael Levin και συνεργάτες πραγματοποίησαν σειρά πειραμάτων για xenobots και anthrobots σε εργαστηριακές συνθήκες.
Με τον όρο ξενομπότ οι επιστήμονες περιγράφουν μικροσκοπικές, πολυκυτταρικές δομές που δημιουργούνται από κύτταρα δέρματος βατράχου και έχουν τη δυνατότητα να κινούνται, να αυτοεπιδιορθώνονται και να εκτελούν απλές λειτουργίες χωρίς νευρικό σύστημα ή εγκέφαλο.
Αντίστοιχα, τα ανθρωμπότ σχηματίζονται από ανθρώπινα κύτταρα και παρουσιάζουν παρόμοια συμπεριφορά, όπως κίνηση σε υγρό περιβάλλον και αλληλεπίδραση με γειτονικούς ιστούς. Και στις δύο περιπτώσεις δεν πρόκειται για ρομπότ με την κλασική έννοια, αλλά για ζωντανές βιολογικές κατασκευές που προκύπτουν από την έμφυτη ικανότητα των κυττάρων να αυτοοργανώνονται και να αποκτούν νέες λειτουργίες όταν αποδεσμεύονται από τον αρχικό οργανισμό. Οι ερευνητές τα μελετούν ως πιθανά εργαλεία μελλοντικών ιατρικών εφαρμογών, αλλά και ως παράθυρο κατανόησης των ορίων ανάμεσα στη ζωή, τον θάνατο και την προσαρμοστικότητα της ίδιας της ζωής.