TOPLUMSAL PROTESTODAN ANLATI SAVAŞINA: İRAN’IN KARMAŞIK GERÇEKLİĞİ VE BATI PROPAGANDASI
Giriş
Son haftalarda ve aylarda, İran (İslam Cumhuriyeti), uluslararası medyanın yeniden merkezine yerleşti. Ancak bu durum, iç çelişkileri olan karmaşık bir toplum olarak değil, çoğu zaman tek boyutlu ve kriz merkezli bir anlatı üzerinden sunuldu. Ulusal para biriminin değer kaybı, artan enflasyon ve geçim baskısı ortamında başlayan ekonomik ve mesleki protestolar, kısa sürede dış medya tarafından “rejimin varlığına karşı ülke çapında bir ayaklanma” olarak çerçevelendi. İran içerisindeki gerçeklik ile dışarıda yeniden üretilen imaj arasındaki uçurum, bizce artık başlı başına analitik bir mesele hâline gelmiştir. Asıl soru şudur: Batı neden İran’ı olduğu gibi değil de, görmek istediği gibi anlatmaktadır?
Memnuniyetsizliğin Gerçek Zemini: Ekonomi, Geçim ve Toplumsal Aşınma
İran ekonomisinin son yıllarda biriken krizlerle karşı karşıya olduğu inkâr edilemez. Ulusal para biriminin sürekli değer kaybı, yüksek enflasyon, hammadde ithalatındaki zorluklar, bankacılık kısıtlamaları ve yaptırımlar, milyonlarca İranlının günlük yaşamını derinden etkilemiştir. Esnaf, durgunluk ve fiyat istikrarsızlığıyla mücadele ederken, küçük üreticiler de artan maliyetler ve düşen satın alma gücüyle karşı karşıyadır. Orta sınıf ise, her zamankinden daha fazla ekonomik yıpranma hissetmektedir.
Bu koşullar altında, ekonomik ve mesleki protestoların ortaya çıkması olağan dışıdır denemez. Birçok ülkede, bu tür protestolar, toplumsal hoşnutsuzluğun doğal bir ifade biçimidir. İran’da da protestoların ilk aşaması, geçim sorunları, ekonomik politikaların eleştirisi ve yapısal reform talepleri etrafında şekillenmiştir. Pek çok protestocu, taleplerinde ekonomi politikası eleştirisi ile ülkenin varlığını reddetme arasında açık bir ayrım yapmıştır; ancak bu ayrım dış analizlerde kasıtlı olarak göz ardı edilmiştir.
Sapma Noktası: Protestodan Kaosa
Ancak süreç bu noktada kalmamıştır. 8 Ocak’tan itibaren, bazı bölgelerde sokak hareketlerinin niteliğinde belirgin bir değişim gözlemlenmiştir. Ateşli silahların kullanımı, yangın çıkarıcı maddeler, güvenlik güçlerine yönelik hedefli saldırılar, kamu mallarının yaygın şekilde tahrip edilmesi ve camilerin, dini mekânların, sağlık merkezlerinin yakılması, bunların hiçbiri sivil ya da mesleki protesto tanımıyla bağdaşmamaktadır.
İran’ın tarihsel deneyiminde, en sert dönemlerde bile bazı yazılı olmayan “kırmızı çizgiler” korunmuştur: kutsal mekânlara, sağlık hizmetlerine ve sıradan vatandaşların yaşamına zarar verilmemesi. Bu çizgilerin aşılması, sahnenin bir kısmının artık sıradan protestocuların kontrolünden çıktığını ve krizi derinleştirmeyi amaçlayan radikal grupların eline geçtiğini göstermiştir.
Kullanılan şiddet biçimleri, özellikle bazı cinayetler ve organize saldırılar, terör örgütlerinin yöntemleriyle dikkat çekici benzerlikler taşımaktadır. Bu tür eylemler, taleplerin ifade edilmesinden ziyade kaos üretmeyi, sert tepkileri kışkırtmayı ve toplumu kontrolsüz bir sürece sürüklemeyi amaçlar.
Provokatörler, Ayrılıkçı Gruplar ve Güvenlik Projesi
Sahadaki bazı aktörlerin tutuklanması ve Mossad, MKO, monarşist çevreler ve ayrılıkçı gruplarla bağlantılara dair ilk bilgilerin açıklanması, olayların çok katmanlı yapısını ortaya koymuştur. Özellikle sınır bölgelerinde ayrılıkçı unsurların varlığı, bazı dış ve vekil aktörlerin hedefinin yalnızca siyasi baskı olmadığını; ulusal bütünlüğü zayıflatmayı ve İran’ın parçalanmasına giden yolu açmayı amaçladığını göstermektedir.
Bu konu, İran toplumu için temel bir kırmızı çizgidir. Tarihsel deneyim, İranlıların siyasi görüşlerinden bağımsız olarak toprak bütünlüğüne ve ulusal birliğe karşı son derece duyarlı olduğunu göstermektedir. Ayrılıkçılık ya da dış müdahale sinyalleri, toplumun farklı kesimlerinde hızla geniş çaplı olumsuz tepkiler doğurur; bu gerçek birçok dış planlamacı tarafından hafife alınmıştır.
İnternet Kısıtlamaları ve İstatistiksel Propagandanın Patlaması
İran hükümetinin interneti sınırlama kararı, şiddet ağları arasındaki koordinasyonu bozmayı amaçlamıştır. Ancak bu karar aynı zamanda ciddi bir bilgi boşluğu ve kirliliği yaratmıştır. Bu boşluk, dış medya ve sosyal ağlar tarafından tek taraflı anlatılar ve doğrulanamayan istatistiklerle doldurulmuştur.
Bu ortamda 6.000’den 20.000’e kadar uzanan çelişkili ve abartılı can kaybı rakamları dolaşıma sokulmuştur. Bu rakamlar, sahadaki bulgularla örtüşmediği gibi, tarihsel açıdan da mantıksızdır. İran–Irak Savaşı gibi 8 yıl süren topyekûn bir çatışmada bile bu tür sayılar kısa sürelerde rapor edilmemiştir. Bu istatistiksel abartı, profesyonel bir hatadan çok planlı bir “psikolojik savaş“ın parçasıdır.
İran Toplumunun Siyasal Psikolojisi: Göz Ardı Edilen Gerçek
Batılı analizlerin en büyük zayıflıklarından biri, İran toplumunun siyasal psikolojisini kavrayamamaktır. İran toplumu, çoğulcu, eleştirel ve iç gerilimlerle doludur. Memnuniyetsizlik ve protesto gerçektir. Ancak tarihsel deneyim göstermektedir ki, ulusal çıkarlar, güvenlik ve toprak bütünlüğü söz konusu olduğunda iç ayrılıklar belirgin biçimde azalır.
Bu anlarda, muhalifler ve destekçiler, sekülerler ve dindarlar, rejime eleştirel yaklaşanlar ve rejime taraftar olanlar çoğu zaman aynı safta yer alırlar. Bu refleks, devlet propagandasının ürünü değil; savaşlar, dış müdahaleler ve ayrılıkçı projelerle şekillenmiş köklü bir tarihsel hafızanın doğal bir sonucudur.
Dış Muhalefete ve Azınlık Radikal Bir Gençliğe Yanlış Güven
Batı’nın bir diğer temel hatası, İran diasporasının küçük ve medya açısından görünür bir kesimine aşırı güvenmesidir. Bu kesim çok sesli olsa da, İran içindeki toplumsal ve siyasal ağırlığı sınırlıdır. Gerçeklikten kopuk, heyecan temelli genç bir azınlığa bel bağlamak ve devrik Şah’ın oğlu Rıza Pehlevi gibi figürleri “alternatif lider” olarak sunmak, analiz ile gerçeklik arasındaki farkı daha da büyütmüştür.
Bu temsil yanılgısı, Donald Trump ve Benjamin Netanyahu başta olmak üzere bazı Amerikan ve İsrailli karar alıcıların, ekonomik baskı, psikolojik savaş ve sokak olaylarıyla 90 milyonluk bir toplumu çökertebileceklerine inanmasına yol açmıştır. Bu hesap da elbette sonuçta başarısız olmuştur.
Sonuç: Rejim Değişikliği Hayali Yerine Gerçekçilik
Son gelişmeler, İran’a yönelik istikrarsızlaştırma projesinin, insani ve psikolojik bedellerine rağmen stratejik hedeflerine ulaşamadığını göstermektedir. İran İslam Cumhuriyeti, yapısal sorunlarına ve yaygın eleştirilere rağmen hâlâ önemli bir toplumsal tabana sahiptir. Toplumun büyük bir bölümü, ideolojik nedenlerle, güvenlik kaygılarıyla ya da toprak bütünlüğü hassasiyetiyle dış müdahaleye karşıdırlar.
İran’da dışarıdan bir rejim değişikliği mümkün müdür? Geçmiş ve güncel deneyimler açık bir yanıt vermektedir: “Hayır“. Yaptırımlar, propaganda, ayrılıkçı gruplara dayalı stratejiler ve dış muhalefete bel bağlamak değişim yaratmamış; aksine kriz anlarında ulusal birlik duygusunu güçlendirmiştir.
ABD, gerçekten gerilimi azaltmak ve İran’la olan krizini çözmek istiyorsa, hayallere dayalı politikalardan vazgeçip gerçekçiliğe dönmelidir. Washington, İran toplumunun karmaşıklığını kabul etmeli, rejim değişikliği fantezilerini terk etmeli ve rasyonel diplomasiye geri dönmelidir. Aksi takdirde, Ortadoğu’da yıllardır savaş ve istikrarsızlık üreten neo-con yaklaşımlar bölgeyi yeniden şiddet döngüsüne sürükleyecektir.
İran, tüm iç çelişkilerine rağmen köksüz ya da çöküşün eşiğinde bir ülke değildir. Bugün ihtiyaç duyulan şey, anlatı savaşlarının sona ermesi ve gerçekliğin daha derinlikli biçimde anlaşılmasıdır—ve bu gerçeklik, er ya da geç, siyasi propagandanın önüne geçecektir.
Prof. Dr. Ghadir GOLKARIAN