Αλί Χαμενεΐ: Ο ηγέτης με τα δύο πρόσωπα
Ο Αλί Χαμενεΐ βρίσκεται στον πυρήνα της Ισλαμικής Δημοκρατίας από την Ιρανική Επανάσταση του 1979, παίζοντας καθοριστικό ρόλο τόσο στη στρατιωτικοποίηση του κράτους όσο και στην εδραίωση σχεδόν απόλυτης εξουσίας στην περίφημη έδρα του ανώτατου ηγέτη. Είναι ο αρχιτέκτονας της ανόδου των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), τους οποίους διαμόρφωσε σε εργαλείο ελέγχου και περιφερειακής επιρροής και έχει καταστήσει τις πυρηνικές δυνατότητες του Ιράν κεντρικό άξονα της στρατηγικής του για την εθνική ασφάλεια και την αποτροπή.
Ως πραγματιστής σκληροπυρηνικός, περιθωριοποίησε αριστερούς, μετριοπαθείς κληρικούς και αντιφρονούντες, χαλαρώνοντας περιστασιακά τον έλεγχό του μόνο όταν διακυβευόταν η νομιμοποίηση ή η συνοχή του καθεστώτος. Με μια σταθερή πορεία συγκέντρωσης εξουσιών επί τέσσερις δεκαετίες, ξεκινώντας ως έμπιστος του Ρουχολάχ Χομεϊνί και μέλος του Επαναστατικού Συμβουλίου, συνεχίζοντας ως διπλά εκλεγμένος πρόεδρος και φθάνοντας να αναδειχθεί ανώτατος ηγέτης, παρά την έλλειψη τυπικών θρησκευτικών προσόντων ο Χαμενεΐ έχει διαμορφώσει το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν κατ’ εικόνα του.
Ο κύκλος των κινητοποιήσεων που άνοιξε στις 28 Δεκεμβρίου 2025 ενάντια στη δεινή οικονομική κατάσταση του Ιράν είναι αποτέλεσμα, εν μέρει, δεκαετιών επιθετικής στάσης υπό τον Χαμενεΐ, που οδήγησε σε σκληρές κυρώσεις από τις ισχυρότερες οικονομίες του κόσμου.
Γεννημένος στις 19 Απριλίου 1939 στη Μασχάντ, σημαντικό θρησκευτικό κέντρο του σιιτισμού, ο Χαμενεΐ σπούδασε στη σχολή της Κομ υπό εξέχοντες θεολόγους, μεταξύ των οποίων και ο Χομεϊνί. Γιος ενός φτωχού αλλά σεβαστού μελετητή του Κορανίου, μεγάλωσε σ’ ένα σπίτι 65 τ.μ., όπου η λιτότητα συνδυαζόταν με την αδιάκοπη ροή επισκεπτών για τον πατέρα του και διδάχθηκε την απόλυτη ταπεινότητα.
Από το 1963 συμμετείχε ενεργά σε διαμαρτυρίες κατά της μοναρχίας και φυλακίστηκε επανειλημμένα από τις μυστικές υπηρεσίες. Συνδέθηκε στενά με τον εξόριστο Χομεϊνί και, με την επιστροφή του τελευταίου το 1979, διορίστηκε στο Επαναστατικό Συμβούλιο και συμμετείχε στον σχεδιασμό του νέου καθεστώτος. Από εκεί και πέρα, η άνοδός του ήταν ανεμπόδιστη και συνεχής: συνιδρυτής του Κόμματος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, μέλος του Κοινοβουλίου, προσωρινός επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης, εκπρόσωπος του Χομεϊνί στο Ανώτατο Συμβούλιο Αμυνας. Με παράλυση στο δεξί του χέρι από απόπειρα δολοφονίας του 1981, εξελέγη πρόεδρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1981 και επανεξελέγη το 1985.
Η προεδρία ήταν κυρίως τυπική, αφού η εκτελεστική εξουσία βρισκόταν στον πρωθυπουργό. Η συνεργασία του με τον Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί ήταν πικρή και συγκρουσιακή.
Με τον θάνατο του Χομεϊνί το 1989 και ενώ ακόμη εκκρεμούσε η συνταγματική αναθεώρηση, ο Χαμενεΐ επιλέχθηκε από το Συμβούλιο των Εμπειρογνωμόνων ως διάδοχος, παρά το ότι δεν είχε τον απαιτούμενο θρησκευτικό βαθμό. Οι αλλαγές στο Σύνταγμα που ακολούθησαν ενίσχυσαν θεαματικά τις εξουσίες του ανώτατου ηγέτη, κατάργησαν τον πρωθυπουργό και ενδυνάμωσαν την προεδρία.
Τη δεκαετία του 1990 συνεργάστηκε άνετα με τον Χασεμί Ραφσαντζανί ενώ η σχέση του με τον μεταρρυθμιστή πρόεδρο Μοχάμεντ Χαταμί (1997-2005) ήταν τεταμένη. Το 2005 υποστήριξε υπόγεια τον Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, ο οποίος εξελίχθηκε στον αγαπημένο του λόγω της επιθετικής στάσης απέναντι στη Δύση και της επίδειξης πυρηνικών φιλοδοξιών, σχέση που αργότερα κατέρρευσε.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Χαμενεΐ ήρθε με τις εκλογές του 2009, όταν η αμφιλεγόμενη νίκη Αχμαντινετζάντ πυροδότησε το μαζικό «Πράσινο Κίνημα». Οι διαδηλώσεις καταπνίγηκαν βίαια.Παρά τον σκληρό έλεγχο, ο Χαμενεΐ διατηρούσε πάντα ένα απρόσμενα ήπιο πρόσωπο στην προσωπική του σφαίρα: λάτρης της ποίησης, θαυμαστής της λογοτεχνίας, τακτικός οικοδεσπότης ποιητικών βραδιών, ακόμη και κηπουρός στις λίγες ιδιωτικές του στιγμές. Είναι παντρεμένος, πατέρας έξι παιδιών, αν και οι λεπτομέρειες της οικογενειακής του ζωής παραμένουν εν πολλοίς άγνωστες.
Η εξωτερική πολιτική του Ιράν υπό την ηγεσία του έγινε σταδιακά επιθετικότερη. Ο «Αξονας Αντίστασης» – Χεζμπολάχ, Χαμάς, ιρακινές πολιτοφυλακές, Χούθι – αποτέλεσε το όχημα άσκησης περιφερειακής ισχύος. Η πυρηνική τεχνολογία αναδείχθηκε σε πυλώνα της στρατηγικής εθνικής ασφάλειας. Μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία για τα πυρηνικά το 2018, το Ιράν βυθίστηκε σε βαθιά οικονομική κρίση λόγω των σκληρών κυρώσεων.
Το 2022 ο θάνατος της Μαχσά Αμινί στη διάρκεια κράτησης προκάλεσε πρωτοφανές κύμα διαμαρτυριών. Ο Χαμενεΐ απάντησε με καταστολή. Η σύγκρουση με το Ισραήλ μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 και οι διαδοχικές δολοφονίες ηγετών συμμάχων του Ιράν κατέφεραν σοβαρά πλήγματα στις περιφερειακές φιλοδοξίες της Τεχεράνης.
Μετά τον θάνατο του προέδρου Ραϊσί το 2024, ο Μεσούντ Πεζεσκιάν κέρδισε την προεδρία ως ο πιο μεταρρυθμιστής υποψήφιος εδώ και χρόνια, κίνηση που ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια Χαμενεΐ για αποκατάσταση της λαϊκής νομιμοποίησης. Ωστόσο, οι επιθετικοί χειρισμοί του στη διεθνή σκηνή περιόρισαν άμεσα το περιθώριο εξομάλυνσης με τη Δύση.
Ο δεύτερος γύρος κυρώσεων το 2025, η κατάρρευση του ριάλ και η επιστροφή του Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ επιδείνωσαν δραματικά την κατάσταση. Οι διαδηλώσεις του Δεκεμβρίου 2025 κλιμακώθηκαν και η κρίση έχει λάβει νέα τροπή.