Δημόσια έκθεση και προσωπική ευθύνη

Οι δημόσιες ομολογίες λειτουργούν ως τελετουργίες εξαγνισμού, ενισχύουν μια κουλτούρα δημόσιας αυτοενοχοποίησης και υπό αυτό το πρίσμα η «ομολογία» δεν υπηρετεί την αλήθεια, αλλά τη συμμόρφωση και το εξηγώ παρακάτω. Η ομολογία μπορεί να είναι θεμιτή ή αποδεκτή, όταν γίνεται ελεύθερα και έχει παιδαγωγικό ή θεραπευτικό σκοπό· έτσι, δεν εκλαμβάνεται ως αυτοδιαπόμπευση, αλλά ως προσωπική αφήγηση ευθύνης. Είναι θεμιτό να ομολογούμε παραβατικές πράξεις της νιότης μας, όταν υπάρχει λόγος ευθύνης ή βλάβης έναντι άλλων. Η ομολογία είναι αναγκαία για τη θεσμική αξιοπιστία μας, αν ασκούμε εξουσία, κρίση ή έχουμε παιδαγωγικό ρόλο. Ενα κρίσιμο ζήτημα είναι αν το κάνω επειδή το θεωρώ σωστό ή επειδή το απαιτεί το κοινό μου, δηλαδή για λόγους πολιτικής επικοινωνίας ή πολιτικού μάρκετινγκ. Η ομολογία παραβατικών πράξεων στη νιότη είναι θεμιτή, όταν υπαγορεύεται από φρόνηση, δεν επιβάλλεται πειθαρχικά και δεν μετατρέπεται σε μόνιμο ψηφιακό στίγμα· αυτή η ομολογία όμως δεν είναι θεμιτή, όταν απλώς ικανοποιεί την ηθική περιέργεια της εποχής των social media.

Ο Αριστοτέλης θα μας έλεγε ότι η αρετή δεν κρίνεται από το παρελθόν ως αφήγηση, αλλά από το πώς πράττουμε τώρα, με βάση τη φρόνηση (πρακτική σοφία). Η φρόνηση δεν επιτάσσει δημόσια αποκάλυψη, αλλά την ορθή διάκριση του πρέποντος στο τρέχον πλαίσιο. Αρα το ζήτημα δεν είναι «τι έκανες τότε» αλλά «τι άνθρωπος είσαι τώρα». Η νεότητα, μάλιστα, είναι κατεξοχήν περίοδος ακρασίας, όχι ηθικού στίγματος. Η υπέρβαση της παραβατικότητας φαίνεται στην έξη, όχι στην αφήγηση. Ο Μισέλ Φουκό, από την άλλη, μας λέει ότι η εξομολόγηση είναι «τεχνολογία εξουσίας» και ότι από τη χριστιανική μετάνοια μέχρι την ψυχανάλυση και τη γραφειοκρατία, η εξουσία λειτουργεί όχι απλώς τιμωρώντας, αλλά ομολογώντας την αλήθεια για τον εαυτό μας· δεν αρκεί να συμμορφώνεσαι, αλλά και να αυτοενοχοποιείσαι. Ετσι, όμως, η εξομολόγηση παράγει «υποκείμενα με παρελθόν» και επιτρέπει τη συνεχή επιτήρηση.

Στα χαρακτηριστικά της σύγχρονης δημόσιας σφαίρας και των social media, η ομολογία καθίσταται μόνιμο ψηφιακό αποτύπωμα και η εξομολόγηση γίνεται δημόσια επιτέλεση, δηλαδή… performance. Δεν αρκεί το ότι άλλαξες, αλλά πρέπει να το δηλώσεις και να το αποδείξεις, εφόσον το παρελθόν λειτουργεί ως διαρκές τεκμήριο ηθικής κατάστασης. Σε αντίθεση με τη θρησκευτική εξομολόγηση, στα social δεν υπάρχει άφεση, παρά μόνο επαναλαμβανόμενη λογοδοσία. Ετσι, η ομολογία παύει να είναι ηθική πράξη και γίνεται όρος συμμετοχής στον δημόσιο λόγο. Δεν χρειάζεται να είσαι «αλήτης στο βιογραφικό» για να μιλήσεις για παραβατικότητα. Ομως υπάρχει κάτι που ο κόσμος μυρίζεται: όταν κάποιος που υπήρξε φλώρος προσπαθεί εκ των υστέρων να ντυθεί με μαγκιά, η εξομολόγηση δεν ακούγεται ως ευθύνη, αλλά ως φαντασιακή αυτο-αναβάθμιση. Ετσι, δεν μιλάμε για ηθική ωρίμανση, αυτογνωσία, αλλά για αναδρομική αρρενωπότητα.

Η ουσιαστική διάκριση μεταξύ «ομολογώ» και «πουλάω μούρη» είναι όταν ομολογείς: «Εκανα κάτι λάθος, καταλαβαίνω γιατί, και δεν το εξιδανικεύω». Η μαγκιά του καναπέ λέει: «Κοίτα τι αλάνι που ήμουν!». Οταν ο τόνος είναι αυτάρεσκος, υπαινικτικά καυχητικός, τότε η αφήγηση ακυρώνεται ηθικά, ακόμα κι αν τα γεγονότα είναι αληθινά. Η σοβαρή ομολογία δεν σου αναβαθμίζει το γόητρο· συχνά σε κάνει λιγότερο εντυπωσιακό. Δεν είναι θέμα παρελθόντος, λοιπόν, αλλά ύφους. Η φρόνηση φαίνεται στο μέτρο, στη σεμνότητα, στην απουσία θεατρικότητας. Ο φρόνιμος άνθρωπος δεν αισθάνεται την ανάγκη να αποδείξει ότι «δεν ήταν φλώρος». Ο Αριστοτέλης θα μας έλεγε ότι το πρόβλημα δεν είναι τι έκανες, αλλά πώς το λες και γιατί το λες. Αν δεν έχεις σκοτεινό παρελθόν, φαίνεσαι άσπιλος, μπέμπης, ακατέργαστος. Αν η ομολογία σε κάνει να φαίνεσαι πιο ενδιαφέρων, πιο σκληρός ή πιο «ψαγμένος», ακυρώνεται. Ο καλοβαλμένος τύπος, ο bon chic bon genre, νιώθει ότι πρέπει να επινοήσει τραύμα ή παραβατικότητα· ντύνεται αναδρομικά «λίγο αλήτης», η ηθική γίνεται casting χαρακτήρα και σε τούτη την περίσταση η εξομολόγηση γίνεται καρικατούρα.

Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και διευθυντής του Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου στη Σχολή ΕΜΦΕ