Filioque: Η φράση που χώρισε την Ανατολή από τη Δύση
Στην αρχαία Νίκαια της Βιθυνίας, επίσημη έδρα της Α’ Οικουμενικής Συνόδου πριν 1.700 χρόνια, ο Πάπας Λέων ΙΔʼ και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος συναντήθηκαν για πρώτη φορά στην ίδια σκηνή. Μαζί με εκπροσώπους άλλων χριστιανικών ομολογιών, τέλεσαν κοινή προσευχή και προσκύνημα στον αρχαιολογικό χώρο της βασιλικής του Αγίου Νεοφύτου, αναβιώνοντας τη γιορτή της ενότητας που γεννήθηκε τον 4ο αιώνα.
Το σημείο που ξεχώρισε ήταν η απαγγελία του Συμβόλου της Πίστεως χωρίς το περίφημο Filioque («και εκ του Υιού»). Ο Πάπας ακολούθησε την αρχική Νικαιακή διατύπωση «το Πνεύμα το Άγιον, το Κύριον, το Ζωοποιόν, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον», σε μία κίνηση υψηλού συμβολισμού που αμβλύνει μια διαμάχη αιώνων μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Η στιγμή αυτή σηματοδοτεί:
-
την πρώτη απαγγελία της αρχικής διατύπωσης στην ίδια τη Νίκαια από Πάπα και Πατριάρχη,
-
συμβολική υπέρβαση του Μεγάλου Σχίσματος, που κρατά από το 1054,
-
διάθεση για σύγκλιση στη βάση της κοινής πατερικής παράδοσης.
Η επιλογή της διατύπωσης «εκ του Πατρός εκπορευόμενον» δεν αποτελεί αλλαγή δόγματος της Ρώμης, αλλά αναγνώριση της κοινής ρίζας και χειρονομία σεβασμού προς την Ορθοδοξία. Όπως τόνισαν οι δύο ηγέτες, η Νίκαια δεν είναι μόνο τόπος μνήμης· είναι σημείο εκκίνησης για μια νέα γλώσσα συνεργασίας και διαλόγου μεταξύ των Εκκλησιών.
Σε έναν κόσμο όπου μικρές λέξεις μπορούν να χωρίσουν αιώνες, η κοινή προσευχή στη Νίκαια απέδειξε ότι η ιστορία, η πίστη και η μουσική γλώσσα της προσευχής μπορούν να ενώσουν, υπερβαίνοντας δογματικές διαφωνίες και γεωγραφικά σύνορα.
Η σημασία του «Filioque»
Η λέξη «Filioque» (λατινικά: «και εκ του Υιού») προστέθηκε στο Σύμβολο της Πίστεως στη Δυτική Εκκλησία και αφορούσε την προέλευση του Αγίου Πνεύματος. Σύμφωνα με τη δυτική θεολογία, το Άγιο Πνεύμα προέρχεται «εκ του Πατρός και του Υιού», ενώ η Ορθόδοξη Εκκλησία υποστηρίζει ότι προέρχεται μόνο «εκ του Πατρός».
Η προσθήκη αυτή, που φαίνεται μικρή γραμματικά, πυροδότησε τεράστιες θεολογικές και εκκλησιαστικές διαφωνίες από τον 9ο αιώνα και θεωρείται ένας από τους βασικούς λόγους του Μεγάλου Σχίσματος του 1054, που διαχώρισε την Καθολική και την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Για αιώνες, το Filioque αποτέλεσε σημείο έντασης, συζητήσεων και αναζητήσεων συμφωνίας ανάμεσα στις δύο Εκκλησίες, καθώς αγγίζει την καρδιά της Χριστιανικής πίστης: τη φύση της Αγίας Τριάδας και τη σχέση Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος.