Οι υβριδικές απειλές

Σε μια εποχή που η πληροφορία ταξιδεύει με την ταχύτητα του φωτός και οι κοινωνίες εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την τεχνολογία, οι υβριδικές απειλές αναδύονται ως ένας από τους πιο ύπουλους παράγοντες αποσταθεροποίησης. Δεν πρόκειται για συμβατικούς πολέμους ή εμφανείς επιθέσεις· αντιθέτως, είναι ένα «σκοτεινό μείγμα» τακτικών που στοχεύει στην ίδια την καρδιά της κοινωνίας: την εμπιστοσύνη του πολίτη στους θεσμούς. Το τυφέκιο και η χειροβομβίδα έχουν αντικατασταθεί από το πληκτρολόγιο και την οθόνη.

Ενώ στο φυσικό και το ψηφιακό πεδίο έχουμε αναπτύξει άμυνες και μέτρα ασφαλείας με υψηλά επίπεδα αποτροπής και αντιμετώπισης απειλών, στο γνωσιακό επίπεδο δυστυχώς δεν έχουμε ακόμα επαρκείς άμυνες. Ο πόλεμος των αφηγημάτων εξελίσσεται διαρκώς και ισχυροποιείται, καθώς δεν έχουν εφευρεθεί ακόμα firewalls για τον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Η παραπληροφόρηση έχει εξελιχθεί σε ένα από τα βασικότερα όπλα στο οπλοστάσιο των υβριδικών απειλών. Μέσω των κοινωνικών δικτύων, οι δρώντες – κρατικοί ή μη – δεν χρειάζονται πλέον όπλα, αλλά λέξεις. Με τη συστηματική χειραγώγηση του συναισθήματος (emotional manipulation), την ενίσχυση ψευδαισθήσεων (delusion reinforcement) και την πρόκληση ψυχολογικής σύγχυσης (psychological disorientation), ο πολίτης αποσυντονίζεται.

Αρχίζει να δυσπιστεί, να αμφιβάλλει και τελικά να αποστασιοποιείται από το δημοκρατικό σύστημα. Οι επιτιθέμενοι, κυρίως από το εξωτερικό, επιχειρούν να ενσταλάξουν στην ελληνική κοινωνία οργή για το παρελθόν και φόβο για το μέλλον. Και αυτό διότι ένας οργισμένος και φοβισμένος πολίτης χάνει την ικανότητα καθαρής κρίσης και χειραγωγείται ευκολότερα. Όταν η αλήθεια χάνεται μέσα σε έναν ωκεανό από ψευδείς ειδήσεις, η κοινωνική συνοχή απειλείται ευθέως.

Ταυτόχρονα, οι κρίσιμες οντότητες – όπως η ενέργεια, η υγεία, οι μεταφορές, το χρηματοπιστωτικό σύστημα και οι τηλεπικοινωνίες – γίνονται στόχος κυβερνοεπιθέσεων. Μια συντονισμένη διακοπή σε ένα δίκτυο ηλεκτροδότησης ή μια παραβίαση σε νοσοκομειακά δεδομένα δεν είναι απλώς τεχνικά ζητήματα. Είναι στρατηγικές κινήσεις που αποσκοπούν στο να καταρρεύσει η εμπιστοσύνη των πολιτών στο κράτος και τις υπηρεσίες του.

Απέναντι σε αυτό το νέο, πολυσύνθετο τοπίο απειλών, δεν αρκούν μεμονωμένες ενέργειες. Δεν υπάρχει ένα και μόνο αρμόδιο υπουργείο ή φορέας. Απαιτείται μια προσέγγιση «whole-of-government» και «whole-of-society» – δηλαδή η συνεργασία όλων των θεσμών, υπηρεσιών και πολιτών. Η άμυνα απέναντι στις υβριδικές απειλές και ειδικά με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης δεν μπορεί να είναι μόνο κυβερνητική υπόθεση. Πρέπει να διατρέχει το σύνολο της κοινωνίας: από την εκπαίδευση, τα ΜΜΕ, μέχρι την τοπική αυτοδιοίκηση και την κοινωνία των πολιτών.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το νεοσύστατο Παρατηρητήριο Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών στην Ελλάδα καλείται να παίξει κομβικό ρόλο. Με αποστολή την έγκαιρη ανίχνευση και ανάλυση υβριδικών κινδύνων στον κυβερνοχώρο, τη χαρτογράφηση της παραπληροφόρησης και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κρίσιμων οντοτήτων και εντέλει της κοινωνίας, το Παρατηρητήριο μπορεί να γίνει ο «φάρος» επαγρύπνησης. Με επιστημονικά εργαλεία και διατομεακή συνεργασία, μπορεί να συμβάλει στην οικοδόμηση μιας συνειδητοποιημένης κοινωνίας, ικανής να αναγνωρίζει και να απορρίπτει τις υβριδικές επιβουλές.

Ο Αθανάσιος Κοσμόπουλος είναι επιχειρησιακός συντονιστής Παρατηρητηρίου Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών – υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης