Η γυναικοκτονία ως συνταγματικό ζήτημα
Από όλες τις προτάσεις ή ιδέες για τη συνταγματική αναθεώρηση εκείνη που έχει το πιο ισχυρό προοδευτικό και μετασχηματιστικό πρόσημο είναι η πρόταση του ΠΑΣΟΚ για τη συνταγματική υποχρέωση ειδικής ποινικοποίησης της γυναικοκτονίας.
Αλλωστε, η ίδια η έννοια του «προοδευτικού συνταγματισμού» (progressive constitutionalism), συνδέθηκε ιστορικά με την προάσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών με απόγειό της την αναγνώριση του δικαιώματος στην άμβλωση ως συνταγματικού δικαιώματος, στην απόφαση Roe v. Wade (1973) του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ. Στην πρόταση του ΠΑΣΟΚ περιλαμβάνεται, εκτός των άλλων, και η ρητή συνταγματική κατοχύρωση του δικαιώματος στην άμβλωση, κατά το πρότυπο του γαλλικού συνταγματικού νόμου της 4ης Μαρτίου 2024 (άρθρο 34 του γαλλικού Συντάγματος).
Ωστόσο, η αληθινά καινούργια συνταγματική ιδέα, με μεγάλη συμβολική και πολιτισμική σημασία και ταυτόχρονα με προστιθέμενη νομική αξία, είναι η ανάδειξη του φαινομένου της γυναικοκτονίας σε συνταγματικό ζήτημα και όχι απλώς σε ζήτημα ποινικού δικαίου. Βέβαια, το ενδιαφέρον του συνταγματικού δικαίου στρέφεται σήμερα, λόγω των εξελίξεων στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης, προς ένα πιο υπαρξιακό θέμα, που αφορά την ίδια την αλλοίωση της ανθρώπινης φύσης.
Από τη στιγμή όμως που στην εξελιγμένη τεχνολογική κοινωνία του 21ου αιώνα επιβιώνει με διάρκεια και επαναληπτικότητα το φαινόμενο της γυναικοκτονίας, όχι τόσο ή μόνο υπό τη μορφή του εγκλήματος για λόγους τιμής, αλλά ως «έγκλημα εξουσίας», η αντιμετώπιση του φαινομένου αυτού με όλα τα νομικά μέσα, ακόμη και με τα μέσα του συνταγματικού δικαίου, καθίσταται πρωταρχική προτεραιότητα.
Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης που κυρώθηκε με τον ν. 4531/2018 επέδρασε δημιουργικά στην προώθηση ποινικών και άλλων ρυθμίσεων για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών, δεν επιτάσσει όμως τη νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου ή διακεκριμένου εγκλήματος. Θεωρητικά η αυστηρότερη ποινική μεταχείριση της γυναικοκτονίας, θα μπορούσε να θεμελιωθεί, λόγω της συστημικής και δομικής μήτρας του εγκλήματος αυτού, στην πρόβλεψη του άρθρου 116 παρ.2 Συντ. για τη λήψη θετικών μέτρων με σκοπό την προώθηση της ουσιαστικής ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Εις επίρρωση της συνταγματικής αυτής δυνατότητας θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και το κρατικό καθήκον προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά το άρθρο 25 παρ.1 εδ. β’ Συντ. καθώς και η αρχή της τριτενέργειας των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά το άρθρο 25 παρ. 1 εδ. γ΄ Συντ. Προτιμότερη όμως είναι η προσθήκη ρητής διάταξης στο Σύνταγμα υπό τη μορφή εντολής προς τον ποινικό νομοθέτη για την ad hoc ποινικοποίηση της γυναικοκτονίας. Το αντεπιχείρημα ότι η απλή ανθρωποκτονία τιμωρείται ήδη με τη βαρύτερη ποινή, δηλαδή την ισόβια κάθειρξη, δεν ευσταθεί διότι η συνδρομή ελαφρυντικών περιστάσεων, ο βρασμός ψυχικής ορμής, μία εννοιολογική κατηγορία στην οποία θα μπορούσε να υπαχθεί ακόμη και η δολοφονία μιας γυναίκας για λόγους ερωτικού πάθους ή σύναψης εξωσυζυγικών σχέσεων, και η δυνατότητα της υφ’ όρον απόλυσης, μπορούν να οδηγήσουν τελικά σε μία μειωμένη διάρκεια ή έκτιση της ποινής, κάτω από τα 25 χρόνια φυλάκισης.
Αλλωστε, όπως δείχνει και η συγκριτική εμπειρία (βλ. ιδίως την πρόσφατη εισαγωγή του εγκλήματος της γυναικοκτονίας στον ιταλικό ποινικό κώδικα που συγκέντρωσε τη συναίνεση όλων των πολιτικών δυνάμεων), το νόημα της δημιουργίας μιας ειδικής μορφής ανθρωποκτονίας που έχει ως αποκλειστικό αντικείμενο τις γυναίκες, είναι η αυστηροποίηση των ποινικών κυρώσεων, κυρίως για λόγους γενικής πρόληψης.
Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο ΕΑΠ